Khi nàng Pandora mở chiếc hộp AI với nghệ thuật ballet
Từ câu chuyện nàng Pandora trong thần thoại Hy Lạp đến AI đang làm đảo lộn thế giới hiện đại, biên đạo múa Aszure Barton tìm thấy một điểm chung: Con người thường sợ hãi những điều mình chưa hiểu hết.
Mere Mortals, tác phẩm ballet đầu tiên trong lịch sử 93 năm của San Francisco Ballet được một nữ biên đạo sáng tác trọn vẹn cho cả buổi diễn, không chỉ làm mới câu chuyện về Pandora mà còn đặt ra những câu hỏi về AI, nghệ thuật và tương lai của con người.
Từ nàng Pandora đến câu chuyện về quyền lựa chọn
Khi được mời sáng tác một tác phẩm ballet trọn buổi tối cho San Francisco Ballet, Aszure Barton hiểu rằng đây là một dấu mốc đặc biệt. Bà là nữ biên đạo đầu tiên trong lịch sử 93 năm của đoàn được giao thực hiện một tác phẩm full-evening. Nhưng điều khiến Barton cân nhắc nhiều hơn lại là chủ đề mà bà được đề nghị: chiếc hộp Pandora.
Trong cách kể phổ biến của thần thoại Hy Lạp, Pandora là người phụ nữ đã mở chiếc hộp được giao giữ, từ đó giải phóng bệnh tật, cái chết và vô số điều xấu xa xuống thế giới. Hình ảnh Pandora vì thế thường gắn với sự tò mò, sai lầm và tai họa.
Barton không muốn lặp lại cách diễn giải đó. “Tôi chắc chắn sẽ không đồng ý nếu tác phẩm dựa trên những thông tin sai lệch truyền thống”, bà chia sẻ. Với Barton, việc một người phụ nữ bị biến thành nguồn gốc của mọi điều xấu là một cách nhìn mà bà không muốn tiếp tục củng cố.
Bà vốn chưa từng đặc biệt quan tâm đến câu chuyện Pandora trước khi nhận lời mời. Cụm từ “chiếc hộp Pandora” đơn giản là một phần của những câu chuyện quen thuộc mà người ta được nghe từ nhỏ. Nhưng khi bắt đầu đọc và tìm hiểu sâu hơn, Barton nhận ra câu chuyện không đơn giản như kí ức văn hóa phổ biến.
Điều bà quan tâm nhất là khả năng một nhân vật có thể bị lịch sử và xã hội diễn giải sai. “Sau khi đọc và lắng nghe, tôi nhận ra rằng rất nhiều thứ trong cuộc sống có thể bị đọc sai hoặc hiểu sai”, Barton nói.
Và chính từ đó, nàng Pandora hiện ra dưới một diện mạo khác: không phải một người phụ nữ thụ động gây ra thảm họa, mà là một con người có khả năng lựa chọn, có hành động và có quyền quyết định số phận của chính mình. Đó cũng là điểm khởi đầu cho Mere Mortals.
Tác phẩm không kể lại thần thoại theo cách tuyến tính. Thay vào đó, Barton sử dụng Pandora như một điểm tựa để suy nghĩ về những câu hỏi lớn hơn: Điều gì xảy ra khi con người mở ra một thứ mà họ chưa hiểu hết? Chúng ta có thể kiểm soát những phát minh của mình đến đâu? Và liệu một bước tiến được xem là kì diệu hôm nay có thể trở thành nguồn nguy hiểm vào ngày mai?
Nếu chiếc hộp Pandora từng là biểu tượng của những điều con người không thể thu hồi sau khi đã giải phóng, AI ngày nay cũng mang một ý nghĩa tương tự. Chúng ta đã mở chiếc hộp ấy. Và không ai biết chính xác điều gì sẽ bước ra tiếp theo.
Khi ballet gặp âm thanh điện tử và trí tuệ nhân tạo
Ý tưởng về Mere Mortals càng trở nên đặc biệt khi Barton được làm việc cùng một ê-kíp đến từ những thế giới rất khác với ballet truyền thống. Giám đốc nghệ thuật Tamara Rojo muốn nhà sản xuất âm nhạc điện tử kiêm DJ Sam Shepherd, được biết đến với nghệ danh Floating Points, sáng tác phần nhạc cho tác phẩm. Hamill Industries, những cộng sự lâu năm của Shepherd, phụ trách thiết kế sân khấu và hình ảnh.
Barton ban đầu thậm chí không quen với âm nhạc của Shepherd. Trước khi nhận lời, bà đã dành thời gian nghe và tìm hiểu sâu về các tác phẩm của anh. Sự xa lạ đó lại trở thành một trong những lí do khiến Barton bị cuốn hút. Bà muốn bước ra khỏi vùng an toàn và thử sức với một ngôn ngữ nghệ thuật mới.
Đó cũng là tinh thần xuyên suốt sự nghiệp của Barton: Tôn trọng ballet cổ điển nhưng không ngại phá vỡ những giới hạn của nó. Phong cách của bà thường nằm ở ranh giới giữa ballet và múa đương đại. Những kĩ thuật và cấu trúc của ballet vẫn hiện diện, nhưng được kết hợp với chuyển động tự do hơn, nhịp điệu bất ngờ hơn và một tinh thần mà Barton gọi là “be unruly” hay tạm hiểu là không quá ngoan ngoãn, không ngại làm xáo trộn trật tự quen thuộc.
Với Mere Mortals, sự kết hợp giữa quá khứ và hiện tại gần như là một lựa chọn tự nhiên. Một bên là thần thoại Hy Lạp có tuổi đời hàng nghìn năm. Bên kia là AI, công nghệ đang phát triển với tốc độ khiến chính con người khó dự đoán tương lai. Và không nơi nào phù hợp hơn San Francisco để đặt cuộc đối thoại ấy vào trung tâm.
Thành phố này nằm giữa hệ sinh thái công nghệ đã góp phần thúc đẩy làn sóng AI hiện nay. Tại đây, những công cụ mới liên tục được phát triển, trong khi những tranh luận về tác động của chúng đối với lao động, sáng tạo, xã hội và tương lai con người cũng ngày càng gay gắt.
Barton không nhìn AI hoàn toàn bằng sự sợ hãi. Bà thừa nhận vẻ đẹp và sức mạnh của công nghệ này. AI có thể mở ra những khả năng đáng kinh ngạc, đồng thời cho thấy sức mạnh phi thường của khoa học. Nhưng chính vì quá mạnh mẽ, nó cũng có thể trở nên nguy hiểm.
Điều Barton muốn làm không phải là đưa ra một phán quyết rằng AI tốt hay xấu. Thay vào đó, bà muốn dùng nghệ thuật để đặt con người vào giữa cuộc tranh luận. Điều đó giải thích vì sao Mere Mortals không chỉ là một tác phẩm về công nghệ. Đây trước hết là tác phẩm về con người khi đứng trước một thứ có khả năng thay đổi chính cuộc sống của họ.
Và để thể hiện điều đó, Barton đã thay đổi ngay cách làm việc bên trong phòng tập. Trong một đoàn ballet lớn, các vũ công thường được phân chia theo cấp bậc. Corps de ballet (dàn vũ công) và các nghệ sĩ độc tấu có thể tập luyện ở một phòng, trong khi các vũ công chính (principal dancer) làm việc ở không gian khác. Mỗi người thường tập trung vào vai diễn của mình. Barton quyết định phá bỏ cấu trúc ấy.
Toàn bộ 40 vũ công được đưa vào cùng một phòng tập. Không có sự phân chia cứng nhắc giữa vũ công chính và những người ở cấp bậc thấp hơn. Tất cả cùng học toàn bộ chất liệu chuyển động của tác phẩm. Đây không chỉ là một lựa chọn về mặt tổ chức. Nó phản ánh chính thông điệp mà Barton muốn truyền tải: sự kết nối.
“Tôi muốn tạo ra cảm giác chia sẻ”, bà nói. Đặc biệt, vì Mere Mortals được xây dựng quanh một tập thể lớn, việc tất cả vũ công cùng học và cùng hiểu toàn bộ tác phẩm giúp họ trở thành một phần của cùng một cơ thể nghệ thuật. Cách làm ấy ban đầu không tránh khỏi việc “làm xáo trộn” những thói quen lâu năm. Nhưng nó cũng tạo ra những mối quan hệ mới.
Các vũ công chính, vốn thường chỉ tập trung vào vai của mình, lần này có cơ hội làm việc với những vũ công trẻ hơn. Họ thậm chí trở thành người hướng dẫn cho nhau trong quá trình tập luyện. Đó là một sự thay đổi nhỏ trong phòng tập, nhưng lại phản chiếu một câu hỏi lớn hơn của tác phẩm: Trong một thế giới mà công nghệ ngày càng có khả năng thay thế hoặc làm thay đổi công việc của con người, điều gì khiến con người vẫn cần đến nhau?
Pandora, Hope và chiếc hộp đã mở
Trong cấu trúc trừu tượng của Mere Mortals, bốn nhân vật: Prometheus, Pandora, Epimetheus và Hope xuất hiện giữa một tập thể đông đảo. Nikisha Fogo, principal dancer người Thụy Điển gia nhập San Francisco Ballet năm 2020, đảm nhận vai Pandora. Với cô, đây là một nhân vật cần được tiếp cận bằng sự tò mò hơn là bằng những định kiến có sẵn.
Pandora trong Mere Mortals không đơn giản là người phụ nữ mở chiếc hộp và giải phóng cái ác. Nhân vật trở thành một phần của cuộc khám phá về quyền lựa chọn, trách nhiệm và những hệ quả mà con người phải đối mặt sau mỗi quyết định. Fogo cũng phải làm quen với một thứ khác: Âm nhạc điện tử của Floating Points.
Ballet thường gắn với âm nhạc cổ điển, vì vậy việc những chuyển động của vũ công được đặt trên nền các âm thanh điện tử tạo ra một trải nghiệm khác biệt. Đặc biệt, trong các buổi diễn, âm nhạc còn được trình diễn cùng dàn nhạc giao hưởng, tạo nên sự kết hợp giữa âm thanh điện tử và giao hưởng truyền thống. Theo Fogo, sự hiện diện của Floating Points cũng có thể giúp ballet tiếp cận những khán giả mới.
Nếu Fogo là Pandora, Wei Wang đảm nhận vai Hope, thứ duy nhất còn lại trong chiếc bình sau khi Pandora mở nó. Câu chuyện của Wang cũng phản chiếu tinh thần vượt qua giới hạn của Mere Mortals. Anh từ Trung Quốc đến Mỹ để theo học tại San Francisco Ballet School khi mới 12 tuổi. Sau khi tốt nghiệp, Wang gia nhập đoàn và chỉ mất sáu năm để đi từ một thực tập trở thành vũ công chính.
Vì từng trải qua nhiều cấp bậc trong đoàn, anh đặc biệt trân trọng cơ hội được trở lại phòng tập cùng các vũ công trẻ. Wang nói rằng anh yêu vị trí vũ công chính vì nó cho phép anh khám phá cá tính nghệ thuật của riêng mình. Nhưng Mere Mortals mang đến một trải nghiệm khác, mọi người cùng học, cùng tập và cùng tạo ra tác phẩm.
Quan trọng hơn, tác phẩm khiến anh thay đổi cách nhìn về nghệ thuật. Trước đây, Wang từng nghĩ nghệ thuật chủ yếu cần mang đến những điều tích cực. Nhưng sau quá trình làm việc với Barton, anh nhận ra nghệ thuật còn có một nhiệm vụ khác: Bắt đầu những cuộc trò chuyện, khiến con người suy nghĩ và góp phần xây dựng cộng đồng.
Đó có lẽ cũng là điều Mere Mortals muốn làm với AI. Không đưa ra câu trả lời cuối cùng, tác phẩm đặt câu hỏi: AI sẽ lấy đi công việc của con người hay tạo ra những công việc mới? Công nghệ sẽ giúp con người sáng tạo hơn hay khiến khả năng sáng tạo bị phụ thuộc vào máy móc? Chúng ta sẽ kiểm soát AI hay một ngày nào đó phải học cách thích nghi với một thế giới mà AI đã trở thành một phần không thể tách rời?
Fogo nhìn vấn đề bằng hình ảnh quen thuộc nhất của tác phẩm: chiếc hộp đã được mở. “Tôi cảm thấy chiếc hộp đã được mở với AI”, cô nói. Không ai biết công nghệ sẽ đưa con người đến đâu, hoặc tương lai sẽ trông như thế nào, tốt hay xấu nữa. Và chính sự không chắc chắn ấy khiến câu chuyện Pandora vẫn còn nguyên sức sống.
Hàng nghìn năm trước, con người kể về một người phụ nữ mở chiếc hộp và giải phóng những thứ không thể đưa trở lại bên trong. Ngày nay, con người đã tạo ra AI và đang đứng trước một câu hỏi tương tự: một khi đã mở chiếc hộp công nghệ, chúng ta sẽ sống cùng những gì bước ra từ đó như thế nào?
