Chuyên gia quốc tế: Khoa học - công nghệ đang trở thành trụ cột mới của quan hệ Việt Nam – Australia
Các chuyên gia từ Australia và Việt Nam đánh giá chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mở ra giai đoạn hợp tác khoa học - công nghệ (KH-CN) chưa từng có giữa hai nước, với những đề xuất cụ thể đã sẵn sàng được hiện thực hóa.
Khoảng 96% trong 180 hạng mục của Kế hoạch hành động Việt Nam – Australia 2024–2027 đã hoàn thành hoặc đang triển khai đúng tiến độ. Thương mại hai chiều nửa đầu năm 2026 đạt 8,1 tỷ USD, tăng gần 22% so với cùng kỳ. Đáng chú ý, diễn đàn Tech-Connect 2026 tại Đại học Công nghệ Sydney là lần đầu tiên hợp tác KH-CN song phương có một sự kiện riêng ở tầm cấp Nhà nước.
Trên nền tảng đó, các chuyên gia đồng thuận ở một nhận định chung rằng KH-CN đang chuyển từ bổ trợ thành trụ cột mới của Đối tác Chiến lược Toàn diện VN-Australia.
Hai nước cùng cần đa dạng hóa hợp tác KH-CN
TS. Hunter Marston, Giám đốc Chương trình Đông Nam Á tại Viện Lowy, chỉ ra rằng cả Việt Nam lẫn Australia đều đang chủ động đa dạng hóa mạng lưới đối tác công nghệ trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu bất định. Việt Nam theo đuổi “tự chủ chiến lược” thông qua chính sách đối ngoại đa phương. Trong khi đó, Australia đang ưu tiên hợp tác với các quốc gia Đông Nam Á. Hai hướng đi này gặp nhau tự nhiên ở KH-CN, lĩnh vực mà tính bổ trợ giữa hai nền kinh tế đậm nét nhất.
Đáng chú ý, tại Diễn đàn Tech-Connect 2026, Đồng Bộ trưởng Ngoại giao và Thương mại Matt Thistlethwaite dẫn Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển KH-CN, nhấn mạnh: "Tiến bộ KH-CN sẽ giúp thúc đẩy các quốc gia tiến lên, vượt lên trên những trở ngại phía trước". Việc một quan chức cấp cao Australia trích dẫn một nghị quyết của Đảng Cộng sản Việt Nam cho thấy Canberra đã nghiên cứu kỹ định hướng của Hà Nội, một dấu hiệu của sự nghiêm túc chiến lược.
Layton Pike, Phó Chủ tịch phụ trách Quốc tế của Đại học RMIT kiêm thành viên Hội đồng Tư vấn Viện Chính sách Australia – Việt Nam (AVPI), khẳng định quan hệ Việt Nam – Australia đã trưởng thành, được củng cố bởi lòng tin chính trị mạnh mẽ. Do đó, chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là cơ hội để chuyển tham vọng chiến lược thành kết quả cụ thể.
Ba lĩnh vực hội tụ
Ông Pike, GS. Nghiêm Đức Long (Đại học Công nghệ Sydney, Chủ tịch Hiệp hội Học giả và Chuyên gia Việt Nam tại Australia — VASEA) và TS. Frank Alafaci (Chủ tịch Hội đồng Thượng đỉnh Doanh nghiệp Australia) đưa ra một loạt lĩnh vực ưu tiên, hội tụ rõ rệt ở ba trọng tâm.
Đầu tiên, AI và chuyển đổi số xuất hiện ở tất cả các nhận định. TS. Nguyễn Hồng Hải của Đại học VinUniversity kiêm PGS thỉnh giảng tại Đại học Sunshine Coast (Australia), nhận định trên East Asia Forum rằng hợp tác AI phù hợp đồng thời với cả Nghị quyết 57-NQ/TW lẫn chiến lược mở rộng AI của Australia. Đây là một sự giao thoa hiếm có về lợi ích chính sách giữa hai nước.
Khoáng sản chiến lược và năng lượng sạch là điểm giao thoa thứ hai. Cả ông Pike lẫn GS. Long đều nhấn mạnh tính bổ trợ lẫn nhau. Trong đó, Australia có nguồn cung, Việt Nam có nhu cầu chế biến sâu. Ông Pike đánh giá chuyển đổi xanh là một trong những động lực hợp tác triển vọng nhất, khi thế mạnh của Australia về năng lượng tái tạo và quản lý môi trường có thể bổ trợ nhu cầu của Việt Nam trong bảo đảm nguồn cung năng lượng và đạt mục tiêu net-zero.
Cuối cùng, lĩnh vực bán dẫn là trọng tâm thứ ba. GS. Long chỉ ra sự bổ trợ cụ thể khi Australia có thế mạnh trong nghiên cứu vật liệu bán dẫn, thiết kế chip chuyên dụng, kiểm thử và đào tạo nhân lực, trong khi Việt Nam đang tìm cách tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu. Đây là sự bổ trợ theo chuỗi giá trị.
TS. Alafaci nhìn nhận bức tranh từ góc doanh nghiệp. Theo đó, bước tiếp theo không chỉ dừng ở việc gia tăng kim ngạch thương mại mà cần hướng tới xây dựng các liên doanh, thúc đẩy hợp tác nghiên cứu, đổi mới sáng tạo. Ông khuyến nghị Việt Nam chuyển từ mô hình sản xuất dựa trên lợi thế chi phí thấp sang mô hình tạo giá trị thông qua đổi mới công nghệ. Hợp tác với Australia có thể là đòn bẩy hiệu quả cho quá trình chuyển đổi này.
Những đề xuất đã sẵn sàng
Điều đáng chú ý nhất từ các phát biểu là một số đề xuất đã vượt khỏi nguyên tắc chung để trở thành dự án cụ thể, có thể triển khai ngay.
TS. Nguyễn Hồng Hải đề xuất xây dựng trung tâm xử lý AI và dữ liệu lớn chung, đặt tại Việt Nam với đầu vào kĩ thuật và nghiên cứu từ Australia, phục vụ cả hai nước và tiểu vùng Mê Kông. Lập luận cho rằng Việt Nam có thể tiếp cận hạ tầng tính toán hiện chưa có, còn Australia có thể có chỗ đứng thực sự tại thị trường công nghệ tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á.
GS. Long đề xuất biến Diễn đàn Tech-Connect thành sự kiện thường niên. Đây sẽ là nơi chính phủ, đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp hai nước kết nối và phát triển các chương trình hợp tác KH-CN cụ thể. Đồng thời, ông đề xuất cơ chế thu hút nhà khoa học kiều bào đảm nhiệm vai trò "tổng công trình sư" cho các dự án quốc gia. Với khoảng 350.000 người gốc Việt tại Australia, trong đó nhiều nhà khoa học và chuyên gia tại các đại học, viện nghiên cứu hàng đầu, đây là nguồn lực tri thức sẵn có mà chưa được khai thác hết.
GS. Long cũng nhấn mạnh: "Ưu tiên không phải số lượng lĩnh vực hợp tác mà là khả năng thiết lập các chương trình dài hạn với cơ chế triển khai rõ ràng". Theo giáo sư, một hệ sinh thái hiệu quả đòi hỏi sự phối hợp của bốn bên bao gồm Nhà nước cung cấp chính sách, đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.
Chuyến thăm cấp Nhà nước của TBT, CTN Tô Lâm tới Australia chứng kiến 3 tuyên bố chung và 7 văn kiện hợp tác được trao đổi. Giới chuyên gia đánh giá, thể chế mạnh và triển khai hiệu quả sẽ giúp Việt Nam nâng tầm vai trò trong khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, từng bước tiến vào phân khúc giá trị gia tăng cao hơn như sản xuất tiên tiến, công nghiệp số trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.
