Nền công nghiệp Nhật Bản gặp khó khi lượng dự trữ đất hiếm cạn dần

Lượng dự trữ tại doanh nghiệp đang được sử dụng để duy trì sản xuất, nhưng nếu tình trạng thiếu hụt kéo dài, ngành công nghiệp Nhật Bản có thể đối mặt với nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng.

Nhập khẩu dysprosium và yttrium lao dốc

Nhật Bản đang cảm nhận rõ hơn sức ép từ việc Trung Quốc siết xuất khẩu đất hiếm, trong bối cảnh các vật liệu quan trọng này đóng vai trò không thể thay thế trong nhiều ngành công nghiệp công nghệ cao.

Phân tích số liệu thương mại của Bộ Tài chính Nhật Bản cho thấy lượng nhập khẩu hai loại sản phẩm đất hiếm đặc biệt khan hiếm trong nửa đầu năm 2026 chỉ còn khoảng 20% so với cùng kì năm 2024, thời điểm Trung Quốc chưa áp dụng loạt biện pháp kiểm soát xuất khẩu mới.

Một trong những vật liệu bị ảnh hưởng là hợp kim dysprosium-iron, thành phần quan trọng trong các nam châm sử dụng cho động cơ xe điện và xe hybrid. Trong sáu tháng đầu năm, Nhật Bản chỉ nhập khẩu 13 tấn dysprosium, giảm 82% so với cùng kì năm 2024. Đáng chú ý, lượng nhập khẩu bằng 0 trong các tháng 1, 2, 5 và 6.

Yttrium oxide, nguồn cung yttrium được sử dụng trong lớp phủ bảo vệ các linh kiện của thiết bị sản xuất chip, cũng chứng kiến mức giảm mạnh. Nhật Bản nhập khẩu tổng cộng 204 tấn yttrium trong nửa đầu năm, giảm 74% so với hai năm trước.

Con số này đặc biệt đáng lo bởi đây là mức nhập khẩu yttrium thấp nhất từng được ghi nhận trong nửa đầu một năm tại Nhật Bản.

Sức ép xuất phát chủ yếu từ vị thế thống trị của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu. Trung Quốc hiện chiếm khoảng 70% hoạt động khai thác đất hiếm trên thế giới và hơn 90% sản lượng đất hiếm dùng để sản xuất nam châm.

Bắc Kinh đã sử dụng vị thế này như một công cụ tạo sức ép kinh tế. Tháng 4/2025, Bộ Thương mại Trung Quốc áp đặt hạn chế xuất khẩu đối với 7 loại đất hiếm, trong đó có dysprosium và yttrium.

Đến tháng 2/2026, Trung Quốc tiếp tục áp dụng các hạn chế đối với hàng hóa lưỡng dụng, tức những sản phẩm có thể được sử dụng cho cả mục đích dân sự và quân sự, xuất khẩu tới 20 công ty và tổ chức Nhật Bản. Cuối tháng 6, danh sách này được bổ sung thêm 20 doanh nghiệp và tổ chức.

Đối với Nhật Bản, đây không phải lần đầu nguồn cung đất hiếm từ Trung Quốc trở thành vấn đề chiến lược. Mối lo từng bùng lên vào năm 2010 sau căng thẳng ngoại giao liên quan vụ va chạm giữa một tàu cá Trung Quốc và tàu tuần duyên Nhật Bản gần quần đảo Senkaku, khu vực Trung Quốc gọi là Điếu Ngư.

Nhập khẩu đất hiếm từ Trung Quốc sau đó giảm mạnh vào năm 2012. Tuy nhiên, tình hình hiện nay còn nghiêm trọng hơn. Sau cuộc khủng hoảng năm 2010, nhập khẩu yttrium từ Trung Quốc của Nhật Bản từng giảm xuống mức thấp 235 tấn trong nửa đầu năm 2013. Con số 204 tấn trong nửa đầu năm nay thậm chí còn thấp hơn mức đó.

Ngành đất hiếm Trung Quốc tồn tại ‘gót chân Achilles’

Mỹ mở rộng khai thác đất hiếm nhưng châu Á vẫn 'nắm đằng chuôi'

Nhật Bản chạy đua tìm nguồn cung đất hiếm ngoài Trung Quốc

Trước nguy cơ phụ thuộc quá lớn vào một nguồn cung duy nhất, Nhật Bản đang đẩy nhanh các kế hoạch phát triển mỏ đất hiếm ngoài Trung Quốc, đồng thời xây dựng mạng lưới tái chế để thu hồi những vật liệu quan trọng từ các sản phẩm đã qua sử dụng.

Trong nửa đầu năm, Nhật Bản đã nhập khẩu yttrium từ 12 quốc gia và vùng lãnh thổ ngoài Trung Quốc, trong đó có Mỹ và Australia. Con số này tăng đáng kể so với chỉ 3 nguồn cung thay thế trong cùng kì năm 2024.

Một số lô dysprosium từ Việt Nam cũng được ghi nhận trong sáu tháng đầu năm. Tuy nhiên, tổng nguồn cung từ các thị trường thay thế vẫn chưa đủ để bù đắp lượng thiếu hụt từ Trung Quốc.

Tháng 6, Thủ tướng Sanae Takaichi chỉ đạo các quan chức bắt đầu chuẩn bị cho dự án thử nghiệm quy mô thương mại dự kiến triển khai vào năm 2027, nhằm khai thác đất hiếm dưới đáy biển gần Minamitorishima, hòn đảo nằm ở cực đông Nhật Bản.

Trong khi đó, tập đoàn thương mại Sojitz đang tìm cách phát triển các mỏ mới tại Đông Nam Á cùng Lynas Rare Earths của Australia. Đây được xem là một phần trong chiến lược đa dạng hóa nguồn cung của Nhật Bản.

Nhưng những nỗ lực này cần thời gian để tạo ra sản lượng thực tế. Trong lúc chờ các nguồn cung mới, nhiều doanh nghiệp Nhật Bản buộc phải sử dụng lượng đất hiếm tồn kho để duy trì giao hàng cho khách hàng.

Mitsui Kinzoku, một nhà sản xuất vật liệu kim loại, đã mở văn phòng kinh doanh đất hiếm mới tại tỉnh Liêu Ninh của Trung Quốc hồi tháng 4. Tuy nhiên, Chủ tịch Seiji Ikenobu cảnh báo rằng nếu tình hình hiện tại tiếp diễn hoặc xấu hơn, việc đóng cửa văn phòng cũng có thể trở thành một lựa chọn.

Mitsui Kinzoku từng lên kế hoạch sản xuất các sản phẩm đất hiếm dành cho thiết bị sản xuất chip tại Fukuoka rồi xuất khẩu sang Trung Quốc. Nhưng nguồn nguyên liệu yttrium từ Trung Quốc không đủ khiến công ty gần như không còn năng lực để thực hiện các đơn hàng xuất khẩu.

Proterial, nhà sản xuất nam châm đất hiếm, cũng chứng kiến nguồn cung dysprosium và một số vật liệu khác từ Trung Quốc cạn dần. Công ty từng được cấp giấy phép xuất khẩu cho một số lô hàng đến tháng 11/2025, nhưng cho biết tính đến tháng 7 năm nay chưa có giấy phép nào được phê duyệt.

Một số doanh nghiệp khác cũng đang tìm cách giảm phụ thuộc. AGC sử dụng yttrium trong lớp phủ giúp tăng độ bền cho các linh kiện thiết bị sản xuất chip. Công ty cho biết hoạt động sản xuất chưa bị ảnh hưởng, nhưng đang đánh giá các vật liệu thay thế có nguồn gốc ngoài Trung Quốc.

Cho đến nay, tác động tới các ngành sản xuất hạ nguồn vẫn tương đối hạn chế. Một nhà sản xuất thiết bị sản xuất chip nhận định tình trạng thiếu đất hiếm “chưa trở thành nút thắt lớn đối với sản xuất”.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở lượng tồn kho đang ngày càng giảm. Nếu Trung Quốc tiếp tục duy trì hoặc mở rộng các hạn chế xuất khẩu, các doanh nghiệp Nhật Bản sẽ khó có thể dựa mãi vào nguồn dự trữ để duy trì hoạt động.

Đối với Nhật Bản, bài toán đất hiếm vì thế không còn đơn thuần là vấn đề nguyên liệu. Nó đang trở thành một thách thức chiến lược đối với ngành xe điện, sản xuất chip và toàn bộ năng lực công nghiệp công nghệ cao của nền kinh tế lớn thứ tư thế giới.

Bùi Tú