Mua xe cũ không sang tên: Ai 'gánh' rủi ro pháp lý?
Tình trạng mua bán xe cũ nhưng không làm thủ tục sang tên vẫn diễn ra phổ biến. Một chiếc xe có thể qua nhiều đời chủ, trong khi giấy đăng ký vẫn đứng tên người bán ban đầu.
Điều này khiến việc xác định chủ thể chịu trách nhiệm khi phát sinh phạt nguội, tai nạn hoặc tranh chấp trở nên phức tạp.
Đáng chú ý, người mua có thể trở thành người trực tiếp sử dụng xe nhưng lại không có đầy đủ cơ sở pháp lý để chứng minh quyền sở hữu. Ngược lại, người đứng tên trên giấy đăng ký có thể tiếp tục nhận thông báo xử phạt dù đã bán xe từ nhiều năm trước.
Vậy, pháp luật hiện hành phân định trách nhiệm giữa người bán, người mua và người đang sử dụng xe như thế nào? Người mua ngay tình được bảo vệ đến đâu và cần làm gì để hạn chế rủi ro?
Phóng viên Một Thế Giới có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Văn Hậu - Ủy viên Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Hội trọng tài thương mại TP.HCM để làm rõ những vấn đề này.
Phạt nguội: Người đứng tên chưa chắc là người chịu phạt
- Thưa Luật sư Nguyễn Văn Hậu, vì sao người mua có thể phải “gánh” phạt nguội khi camera ghi nhận người điều khiển?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Phạt nguội về nguyên tắc phải gắn với hành vi vi phạm và chủ thể thực hiện hành vi, tức là người trực tiếp điều khiển phương tiện. Tuy nhiên, trong trường hợp camera chỉ ghi nhận biển số mà chưa xác định được người điều khiển, cơ quan chức năng sẽ phải xác minh chủ phương tiện, người sử dụng và người điều khiển tại thời điểm vi phạm.
Điểm đáng lưu ý, khi xe đã được mua bán nhưng chưa sang tên, thông tin trên hệ thống đăng ký vẫn thể hiện người chủ cũ. Vì vậy, người đứng tên đăng ký có thể là người đầu tiên được cơ quan chức năng liên hệ để xác minh. Nếu người này chứng minh được xe đã được bán, chuyển giao cho người khác trước thời điểm vi phạm thì trách nhiệm không đương nhiên thuộc về họ.
Ngược lại, người mua nếu đang quản lý, sử dụng xe nhưng không làm thủ tục sang tên sẽ gặp bất lợi trong việc chứng minh quá trình chuyển giao phương tiện. Vì vậy, việc không sang tên không đồng nghĩa người mua đương nhiên phải chịu phạt cho mọi vi phạm của xe, nhưng làm phát sinh rủi ro rất lớn về chứng minh và xác định đúng người vi phạm.
- Người mua ngay tình được bảo vệ ra sao khi chủ cũ đã qua đời, mất tích hoặc không thể liên hệ?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Cần phân biệt giữa việc xác lập quyền sở hữu đối với chiếc xe và thủ tục đăng ký xe. Việc một người đang quản lý, sử dụng xe nhưng giấy đăng ký vẫn mang tên người khác không có nghĩa trong mọi trường hợp họ không có quyền đối với tài sản.
Nếu người mua có căn cứ chứng minh giao dịch mua bán là có thật, chẳng hạn hợp đồng, giấy mua bán, chứng từ thanh toán, giấy giao nhận xe, tin nhắn hoặc các tài liệu khác, thì đây là những chứng cứ rất quan trọng để xác định nguồn gốc và quá trình chuyển giao xe.
Trường hợp chủ cũ đã chết, mất tích hoặc không thể liên hệ, người mua không nên tiếp tục sử dụng tình trạng “xe qua nhiều đời chủ” mà cần chủ động liên hệ cơ quan đăng ký xe để thực hiện thủ tục theo quy định hiện hành.
Thông tư 79/2024/TT-BCA ngày 15/11/2024 của Bộ Công an Quy định về cấp, thu hồi chứng nhận đăng ký xe, biển số xe cơ giới, xe máy chuyên dùng và các văn bản sửa đổi đã có cơ chế đăng ký, sang tên, cấp và thu hồi chứng nhận đăng ký xe. Do đó, không nên hiểu rằng không liên hệ được chủ cũ thì người mua hoàn toàn không có cách hợp thức hóa tình trạng pháp lý của xe.
Xe gây tai nạn: Không thể chỉ nhìn vào giấy đăng ký
- Chế tài hiện nay có đủ sức buộc người dân sang tên xe, thưa ông?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Chế tài xử phạt hành vi không sang tên xe hiện nay được quy định tại điểm a Khoản 3 và điểm b Khoản 7 Nghị định 168/2024/NĐ-CP ngày 26/12/2024 của Chính phủ Quy định xử phạt vi phạm hành chính về trật tự, an toàn giao thông trong lĩnh vực giao thông đường bộ; trừ điểm, phục hồi điểm giấy phép lái xe, cụ thể:
- Đối với người mua sẽ bị xử phạt về hành vi không làm thủ tục cấp giấy chứng nhận đăng ký xe như sau:
+ Đối với cá nhân: Phạt tiền từ 800.000 đồng đến 1.000.000 đồng.
+ Đối với tổ chức là chủ xe mô tô, xe gắn máy và các loại xe tương tự xe mô tô, các loại xe tương tự xe gắn máy: 1.600.000 đồng đến 2.000.000 đồng.
- Đối với người bán sẽ bị xử phạt về hành vi không làm thủ tục thu hồi giấy chứng nhận đăng ký xe như sau:
+ Đối với cá nhân: Phạt tiền từ 4.000.000.000 đồng đến 8.000.000 đồng.
+ Đối với tổ chức là chủ xe ô tô (kể cả rơ moóc và sơ mi rơ moóc), xe chở người bốn bánh có gắn động cơ, xe chở hàng bốn bánh có gắn động cơ, xe máy chuyên dùng và các loại xe tương tự xe ô tô: 8.000.000 đồng đến 12.000.000 đồng.
Qua đó có thể thấy, các quy định hiện hành đã tạo ra sức ép pháp lý tương đối rõ đối với việc sang tên xe, thông qua việc quy định trách nhiệm của người mua, người bán và chế tài xử phạt đối với hành vi không thực hiện đúng thủ tục đăng ký, sang tên. Tuy nhiên, chế tài chỉ là một phần của vấn đề.
Thực tế tình trạng xe mua bán qua nhiều đời nhưng không sang tên vẫn phổ biến cho thấy việc xử phạt chưa phải lúc nào cũng đủ sức tạo chuyển biến về hành vi. Một trong những nguyên nhân là người dân còn có tâm lý cho rằng sang tên chỉ là thủ tục hành chính, trong khi chi phí, thời gian và việc phải liên hệ với chủ cũ trong một số trường hợp cũng tạo thêm trở ngại.
Vì vậy, để nâng cao hiệu quả, bên cạnh việc xử phạt cần đơn giản hóa thủ tục sang tên, tạo điều kiện xử lý đối với các trường hợp xe đã qua nhiều đời chủ và tăng cường kết nối dữ liệu để cơ quan quản lý có thể xác định được lịch sử chuyển giao phương tiện.
- Khi xe gây tai nạn, trách nhiệm pháp lý thuộc về người đứng tên hay người đang sử dụng?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Đối với trách nhiệm hành chính hoặc hình sự đối với hành vi trực tiếp gây tai nạn về nguyên tắc phải xem xét người điều khiển phương tiện tại thời điểm xảy ra vụ việc và lỗi của người này.
Đối với trách nhiệm dân sự, đặc biệt trong trường hợp xe được xem là nguồn nguy hiểm cao độ, cần xác định ai là chủ sở hữu, ai được giao chiếm hữu, sử dụng và việc chuyển giao quyền quản lý, sử dụng xe có hợp pháp hay không. Vì vậy, người đứng tên đăng ký không mặc nhiên phải chịu trách nhiệm cho mọi hành vi của người đang sử dụng xe. Điều 601 Bộ luật dân sự 2015 quy định:
- Khi chủ sở hữu giao cho người khác chiếm hữu, sử dụng thì người này phải có trách nhiệm bồi thường khi nguồn nguy hiểm cao độ gây ra thiệt hại, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
- Trường hợp nguồn nguy hiểm cao độ bị chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật thì người đang chiếm hữu, sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ trái pháp luật phải bồi thường thiệt hại. Trường hợp chủ chủ sở hữu, người chiếm hữu, sử dụng nguồn nguy hiểm cao độ có lỗi trong việc để nguồn nguy hiểm cao độ bị chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật thì phải liên đới bồi thường thiệt hại.
Về trách nhiệm liên quan đến tình trạng đăng ký xe là một vấn đề khác. Người đã bán xe nhưng không thực hiện thủ tục theo quy định có thể vẫn phải phối hợp với cơ quan chức năng để xác minh, đồng thời người mua cũng phải chịu trách nhiệm đối với nghĩa vụ đăng ký sang tên của mình.
Do đó, trong một vụ tai nạn cụ thể, cơ quan có thẩm quyền sẽ phải xác minh người điều khiển, chủ sở hữu, người đang chiếm hữu/sử dụng xe, quá trình chuyển giao và lỗi của từng bên, thay vì chỉ nhìn vào giấy đăng ký.
Xe qua nhiều đời chủ: Người mua ngay tình được bảo vệ đến đâu?
- Việc xe không sang tên có phải hoàn toàn là lỗi của người mua?
- Luật sư Nguyễn Văn Hậu: Trên thực tế, một giao dịch mua bán xe có thể liên quan đến cả người bán và người mua, đặc biệt khi người bán không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ liên quan đến việc thu hồi đăng ký, biển số hoặc cung cấp hồ sơ cần thiết để hoàn tất thủ tục.
Đối với người mua, việc tiếp nhận một chiếc xe mà không kiểm tra kỹ nguồn gốc, không lập giấy tờ mua bán và không thực hiện sang tên rõ ràng là một rủi ro lớn. Nhưng nếu người mua đã có giao dịch ngay tình và có đầy đủ chứng cứ về việc nhận chuyển giao thì không thể chỉ vì giấy đăng ký vẫn đứng tên người cũ mà mặc nhiên kết luận họ không có quyền lợi hợp pháp đối với chiếc xe.
Điều quan trọng nhất là phải xác định trách nhiệm của từng bên trong từng giai đoạn chuyển giao. Pháp luật không chỉ nhằm xử lý người đang cầm xe, mà còn nhằm bảo đảm thông tin đăng ký phản ánh đúng chủ thể đang sở hữu, quản lý và sử dụng phương tiện.
