Tham vọng AI của ông Tập Cận Bình và làn sóng Trung Quốc tiếp theo

Tại Hội nghị AI Thế giới (WAIC) diễn ra hồi tháng 7 ở thành phố Thượng Hải, Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh vai trò của Trung Quốc như một quốc gia đi đầu trong phát triển AI chi phí thấp và mã nguồn mở. Ông mô tả đây là một hàng hóa công toàn cầu, đối lập với lựa chọn của Mỹ.

Trung Quốc đang bắt đầu xây dựng một hệ sinh thái AI tự chủ, có khả năng tự duy trì và củng cố lẫn nhau, đồng thời ngày càng đưa hệ sinh thái này ra nước ngoài. Chỗ đứng địa chính trị của Trung Quốc trong các lĩnh vực hạ tầng quan trọng đang ngày càng được củng cố. Các quốc gia sử dụng AI Trung Quốc theo thời gian cũng sẽ dần tiếp nhận cách tiếp cận của nước này với những tiêu chuẩn kỹ thuật và nguyên tắc quản trị.

Một phần nguyên nhân đến từ chính các biện pháp kiểm soát xuất khẩu mà Mỹ gần đây áp đặt. Những hạn chế đó khiến ngành AI Trung Quốc phải chịu thêm nhiều khó khăn, nhưng đồng thời lại vô tình thúc đẩy cường quốc châu Á xây dựng một hệ sinh thái công nghệ tự chủ, không chỉ nhằm giảm phụ thuộc vào nước ngoài mà còn phát triển thành một hệ thống hoàn chỉnh. Giờ đây, kết quả đạt được lại đang trở nên ngày càng hấp dẫn với phần còn lại của thế giới.

AI Trung Quốc mở ra làn sóng công nghệ mới

Lịch sử gần đây cho thấy Trung Quốc đã tạo ra 4 làn sóng ảnh hưởng lớn với kinh tế và công nghệ toàn cầu.

Làn sóng đầu tiên xuất hiện sau khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), khi nước này nhanh chóng trở thành công xưởng của thế giới với hàng hóa sản xuất quy mô lớn và giá cạnh tranh.

Làn sóng thứ hai là sự trỗi dậy của công nghệ sạch, với tấm pin mặt trời, pin và xe điện.

Làn sóng thứ ba đến từ sự phổ biến của công nghệ số Trung Quốc, từ thương mại điện tử đến các mô hình AI.

Làn sóng thứ tư đang dần hình thành và có thể khác biệt đáng kể: Trung Quốc không chỉ xuất khẩu sản phẩm và công nghệ mà còn có thể đưa ra thế giới cách tiếp cận đổi mới công nghệ như một chiến lược cấp quốc gia.

AI trọng số mở giúp Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng toàn cầu

Chiến lược phát triển AI trọng số mở của Trung Quốc cũng xuất phát từ những hạn chế về công nghệ. Trước khi công ty khởi nghiệp DeepSeek đưa các mô hình AI trọng số mở trở thành tâm điểm chú ý vào năm 2025, Huawei đã góp phần thúc đẩy hệ sinh thái phần mềm mã nguồn mở của Trung Quốc.

Sau khi bị chính quyền Trump đưa vào danh sách thực thể năm 2019, Huawei gặp nhiều hạn chế trong việc tiếp cận phần cứng và phần mềm của Mỹ. Điều này thúc đẩy gã khổng lồ viễn thông Trung Quốc tự xây dựng các hệ sinh thái phần mềm của riêng mình, trong đó có HarmonyOS và MindSpore.

Dù Chủ tịch Tập Cận Bình sử dụng thuật ngữ kaiyuan, có nghĩa là mã nguồn mở, các mô hình AI của Trung Quốc trên thực tế nên được gọi chính xác hơn là mô hình trọng số mở. Điều này có nghĩa là trọng số của mô hình AI được công khai để mọi người có thể tải xuống và chỉnh sửa, nhưng toàn bộ dữ liệu dùng để huấn luyện nó không được công bố.

Các mô hình AI trọng số mở giúp giảm chi phí triển khai, mở rộng cộng đồng nhà phát triển và cho phép doanh nghiệp tìm cách vượt qua những hạn chế do không tiếp cận được các loại chip tiên tiến nhất. Mô hình AI trọng số mở đặc biệt hấp dẫn với các thị trường mới nổi, nhưng cũng đang ngày càng phổ biến trong cộng đồng nhà phát triển trên toàn thế giới nhờ hiệu quả chi phí và khả năng thích ứng với nhiều loại tác vụ.

Với Trung Quốc, việc phát triển và phổ biến các mô hình AI trọng số mở không chỉ là vấn đề công nghệ mà còn là nhu cầu kinh tế. Những động lực tăng trưởng truyền thống của nước này đang chịu nhiều sức ép, trong khi nhu cầu tiêu dùng trong nước vẫn yếu.

Ngành công nghệ vì thế đối mặt với một bài toán lớn: Trung Quốc đang phải chi rất nhiều tiền cho mô hình AI, hạ tầng tính toán và sản xuất công nghệ tiên tiến, nhưng cần có đủ khách hàng để những khoản đầu tư này tạo ra doanh thu và lợi nhuận. Khi thị trường trong nước có hạn, việc đưa các mô hình AI giá rẻ ra toàn cầu là một cách để mở rộng thị trường.

AI trọng số mở Trung Quốc đặt ra bài toán quản trị và an toàn

Sự phổ biến của AI trọng số mở cũng khiến Trung Quốc phải quan tâm hơn đến quản trị và an toàn AI. Khi trọng số của một mô hình AI được công khai, bất kì ai cũng có thể tải xuống, chỉnh sửa, phân phối lại và thậm chí loại bỏ các cơ chế bảo vệ do nhà phát triển ban đầu thiết lập.

Khi đó, nhà phát triển gần như không còn khả năng thu hồi quyền truy cập hoặc cập nhật các biện pháp bảo vệ. Điều này dẫn đến cuộc tranh luận về “độ mở có chọn lọc”: Vẫn mở mô hình AI ở mức nhất định, nhưng có thể trì hoãn, hạn chế quyền tiếp cận hoặc yêu cầu xem xét, đánh giá trước khi cho phép tiếp cận những mô hình AI tiên tiến nhất.

Tham vọng của ông Tập Cận Bình là đẩy nhanh quá trình phổ biến công nghệ Trung Quốc trên toàn cầu, xây dựng chỗ đứng chiến lược vững chắc hơn ở nước ngoài, giảm mức độ phụ thuộc và dễ tổn thương trước các rủi ro địa chính trị, định hình lại hệ thống toàn cầu theo hướng có lợi hơn cho nước này.

Tuy nhiên, cách tiếp cận của Trung Quốc với quản trị AI vẫn đang trong quá trình hình thành. Quyền quản lí hiện được phân chia giữa nhiều cơ quan và cấp khác nhau. Thành phố Thượng Hải tập trung xây dựng hạ tầng đánh giá kỹ thuật, trong khi thủ đô Bắc Kinh xây dựng các khung quản lí rủi ro và quy định. Các tổ chức như Viện Hàn lâm Công nghệ thông tin và Truyền thông Trung Quốc (CAICT), Ủy ban Kỹ thuật Tiêu chuẩn hóa An ninh Thông tin Quốc gia, cùng các trường đại học và doanh nghiệp tư nhân đều đóng vai trò quan trọng. Hệ thống này còn phức tạp và liên tục thay đổi, nhưng năng lực kỹ thuật làm nền tảng cho nó đang ngày càng hoàn thiện.

Lizzi Lee, nghiên cứu viên tại Trung tâm Phân tích về Trung Quốc thuộc Viện Chính sách Asia Society, chia sẻ với trang FT: “Động lực phía sau làn sóng Trung Quốc thứ tư rất mạnh. Những hạn chế về địa chính trị đang góp phần hình thành nên một mô hình quản trị công nghệ mới và khác biệt. Làn sóng này sẽ không đến trong một chiếc tàu chở container, mà lan rộng thông qua những nguyên tắc bao quanh các công nghệ AI của Trung Quốc. Thế giới vẫn chưa sẵn sàng cho những gì sắp diễn ra”.

Sơn Vân