Quân đội Mỹ vô tình giúp Trung Quốc làm robot chó?
Reuters lần đầu mô tả chi tiết mối liên hệ giữa dòng robot bốn chân bán chạy của Unitree và những đột phá từng được quân đội Mỹ tài trợ.
Không có vụ chuyển giao công nghệ mật, cũng không có bằng chứng nào cho thấy Unitree làm điều trái phép. Những nghiên cứu đó vốn được công bố công khai để giới khoa học sử dụng. Chính điều này khiến câu chuyện trở nên đáng chú ý.
Ngày 19/8, một ngày sau khi cuộc điều tra của Reuters xuất hiện, Unitree Robotics chào sàn STAR Market tại Thượng Hải. Cổ phiếu mở cửa ở 1.100 nhân dân tệ, cao hơn 629% so với giá phát hành 150,8 nhân dân tệ. Đà tăng sau đó thu hẹp nhưng giá đóng cửa vẫn đưa vốn hóa công ty lên khoảng 342 tỉ nhân dân tệ, tương đương gần 50 tỉ USD. Unitree huy động khoảng 900 triệu USD qua đợt IPO.
Ít ai nhìn những con robot biết chạy, nhảy và nhào lộn của Unitree mà nghĩ rằng một phần nền tảng kĩ thuật của chúng lại chạy qua những phòng thí nghiệm được Lục quân Mỹ rót tiền hơn một thập kì trước.
Bài toán cơ khí mà tiền của Lục quân Mỹ giúp giải
Robot bốn chân từng mắc ở một bài toán cơ khí khó. Muốn chạy trên địa hình gồ ghề, máy phải đủ nhẹ, đủ khỏe và phản ứng gần như tức thời mỗi khi chân chạm đất. Các hệ truyền động cồng kềnh khiến robot nặng, chậm và dễ hỏng khi nhảy hoặc tiếp đất. Trong khi đó, quân đội Mỹ muốn một cỗ máy có thể đi tới những nơi bánh xe và bánh xích khó tiếp cận.
Từ năm 2010 đến 2020, Lục quân Mỹ tài trợ Liên minh Công nghệ Hợp tác về Robot (RCTA), quy tụ Đại học Pennsylvania, MIT, Boston Dynamics, Phòng thí nghiệm Sức đẩy Phản lực của NASA cùng nhiều tổ chức khác. Đối tác công nghiệp lớn nhất là General Dynamics Land Systems, nhà sản xuất xe tăng M1 Abrams.
Một bước tiến quan trọng xuất hiện năm 2016 tại Đại học Pennsylvania. Nhóm của Gavin Kenneally, Avik De và Daniel Koditschek phát triển Minitaur với hệ truyền động trực tiếp, loại bớt các cơ cấu giảm tốc nặng nề để chân robot phản ứng nhanh hơn với lực từ mặt đất.
Hướng nghiên cứu này nối với dòng Cheetah tại MIT, từng nhận tài trợ của Cơ quan Nghiên cứu và phát triển quốc phòng (DARPA) thu Lầu Năm Góc. Năm 2019, MIT giới thiệu Mini Cheetah nặng khoảng 9 kg, có thể chạy, tự đứng dậy sau khi ngã và lộn ngược 360 độ.
Điểm đáng chú ý nằm ở thiết kế bên trong. Mỗi chân dùng ba động cơ điện giống nhau, tổng cộng 12 chiếc. Cấu trúc mô-đun giúp giảm chi phí, dễ chế tạo và thay nhanh linh kiện khi hỏng. MIT còn dự định cung cấp Mini Cheetah cho các phòng thí nghiệm khác để họ không phải tự làm robot từ đầu mà có thể tập trung vào thuật toán điều khiển và tự hành.
Sự cởi mở ấy sau này trở thành tâm điểm tranh luận. Ben Katz, một trong những người phát triển Mini Cheetah, công bố luận văn thạc sĩ mô tả chi tiết bộ truyền động của robot. Ông nói với Reuters rằng chỉ khoảng sáu tháng sau, các công ty Trung Quốc đã sản xuất những bộ truyền động tương tự và rao bán trên AliExpress.
Vương Hưng Hưng đọc gì và Unitree tự làm gì
Khi Mỹ công bố các nghiên cứu về robot bốn chân, Vương Hưng Hưng cũng đang theo đuổi lĩnh vực này tại Trung Quốc. Ông lập Unitree năm 2016, lúc 26 tuổi. Trong luận văn thạc sĩ cùng năm tại Đại học Thượng Hải, Vương dẫn các công trình về Cheetah của MIT và nghiên cứu tại Đại học Pennsylvania được Army Research Laboratory tài trợ. Ông khi đó đã nhắc tới khả năng dùng robot bốn chân trong quốc phòng, an ninh, gia đình và giáo dục.
Những người từng phát triển Mini Cheetah sau này nhận ra nhiều điểm giống trên sản phẩm Unitree. Ben Katz nói kích thước dòng Go gần như trùng với Mini Cheetah tới từng milimet. João Ramos, từng làm việc tại MIT, cũng cho rằng Unitree học nhiều từ hình dáng và cấu trúc của mẫu robot Mỹ.
Tuy nhiên, từ một mẫu thử trong phòng thí nghiệm tới hàng chục nghìn sản phẩm là quãng đường rất dài. Ramos cho rằng Unitree đã làm được phần này khi biến thiết kế thành robot đủ bền, đủ rẻ và có thể sản xuất hàng loạt. Hãng nói tự phát triển nhiều bộ phận quan trọng như động cơ, hộp giảm tốc, bộ điều khiển và một số cảm biến.
Reuters không tìm thấy bằng chứng Unitree đánh cắp tài liệu mật hay tiếp cận công nghệ Mỹ trái phép. Những nghiên cứu Vương tham khảo đều được công bố công khai.
Các nhà khoa học Mỹ cũng không cho rằng nên giữ kín kết quả. Ben Katz từng tính tự sản xuất bộ truyền động nhưng bỏ ý định vì nghĩ thị trường quá nhỏ. Sau này, khi linh kiện tương tự được sản xuất giá rẻ, chính các phòng thí nghiệm Mỹ cũng hưởng lợi vì không còn phải tự chế tạo mọi thứ. Mỹ không mất một bí mật công nghệ. Họ bỏ lỡ cơ hội đưa nó ra thị trường trước.
Mỹ tạo đột phá, Trung Quốc đưa lên dây chuyền
Khoảng cách giữa Mỹ và Trung Quốc thể hiện rõ nhất ở sản lượng. Theo hồ sơ Unitree được Reuters dẫn lại, năm 2025 hãng bán hơn 18.000 robot bốn chân và 5.500 robot hình người. Go2, ra mắt năm 2023, có giá từ khoảng 1.600 USD. Chưa công ty Mỹ nào đạt quy mô tương tự.
Ghost Robotics, do Gavin Kenneally đồng sáng lập để thương mại hóa nghiên cứu tại Đại học Pennsylvania, mới giao khoảng 1.000 robot Vision 60 cho quân đội và cơ quan chính phủ Mỹ. Giá mỗi chiếc từ khoảng 165.000 USD.
Lợi thế của Trung Quốc không chỉ nằm ở chi phí lao động. Robot cần động cơ, hộp giảm tốc, nam châm, cảm biến, pin và nhiều linh kiện cơ khí chính xác. Các nhà cung cấp những bộ phận này tập trung dày đặc tại Trung Quốc, giúp doanh nghiệp sửa thiết kế, đặt linh kiện mới và thử sản phẩm nhanh hơn.
Reyk Knuhtsen của SemiAnalysis cho rằng Mỹ đã bỏ lỡ cơ hội thương mại hóa nhiều công nghệ do chính mình phát triển. Vốn mạo hiểm Mỹ lâu nay cũng chuộng startup phần mềm hơn những công ty phần cứng phải đầu tư lớn cho nhà máy và tồn kho.
Ngay Ghost Robotics vẫn khó tách hoàn toàn khỏi chuỗi cung ứng Trung Quốc. Hãng đã chuyển nguồn động cơ sang Hàn Quốc, nhưng Kenneally cho biết nam châm và một số chi tiết kim loại Trung Quốc vẫn khó thay thế. Năm 2024, LIG Defense & Aerospace của Hàn Quốc mua 60% Ghost Robotics với giá 240 triệu USD.
Jaret Riddick, cựu lãnh đạo Army Research Laboratory, cho rằng Mỹ đã mở đường cho công nghệ robot bốn chân. Nhưng khi cuộc đua chuyển sang sản xuất hàng loạt, Unitree đi nhanh hơn.
Màn IPO ngày 19/8 chỉ làm khoảng cách đó rõ thêm. Unitree giờ được định giá hàng chục tỉ USD và bán robot với số lượng mà các đối thủ Mỹ chưa theo kịp.
Robot dân sự bước ra thao trường
Unitree khẳng định robot của hãng phục vụ mục đích dân sự. Năm 2022, công ty còn cùng Boston Dynamics ký thư ngỏ phản đối việc vũ khí hóa robot đa dụng. Tuy vậy, truyền hình nhà nước Trung Quốc sau đó phát hình Go2 đi cùng binh sĩ, còn một chiếc B1 sửa đổi xuất hiện với súng trường gắn trên lưng.
Mỹ cũng từng thử nghiệm robot bốn chân mang vũ khí. Tháng 9/2023, Thủy quân lục chiến khai hỏa súng chống tăng M72 từ một robot tại Twentynine Palms, California. Tài liệu quân đội gọi nó là “Robotic Goat”, còn Reuters xác định đây là Unitree Go1.
Cùng thời gian đó, Lục quân Mỹ xin miễn quy định ưu tiên hàng nội địa để mua robot Unitree. Reuters nói đó là hai Go2, nhưng hồ sơ Made in America ghi rõ hai Go1 EDU, với lí do sản phẩm trong nước chưa đáp ứng yêu cầu. Tháng 7/2024, một hồ sơ khác mới đề cập một Go2 EDU để thử khả năng di chuyển trên cát, nước, cỏ cao và bùn. Reuters chưa xác định các giao dịch có hoàn tất hay không.
Đến năm 2026, Washington đổi thái độ. Ngày 8/6, Lầu Năm Góc đưa Unitree vào danh sách doanh nghiệp quân sự Trung Quốc theo Mục 1260H. Từ cuối tháng 6, quân đội Mỹ về nguyên tắc không được ký mới hoặc gia hạn hợp đồng trực tiếp với các công ty trong danh sách, trừ một số ngoại lệ. Ngày 28/7, FCC tiếp tục hạn chế việc cấp phép cho một số mẫu robot tiên tiến sản xuất ở nước ngoài.
Các biện pháp này có thể chặn Unitree tiến sâu hơn vào thị trường Mỹ, nhưng không thể thu hồi những nghiên cứu đã được công bố từ nhiều năm trước.
Vì vậy, nói quân đội Mỹ “giúp” Trung Quốc làm robot chó chỉ đúng theo nghĩa gián tiếp. Mỹ tài trợ nghiên cứu và công bố kết quả. Unitree học từ đó, rồi dùng năng lực kĩ thuật và sản xuất của mình để biến chúng thành sản phẩm hàng loạt.
Điều Mỹ bỏ lỡ không phải bí mật công nghệ, mà là bước từ phòng thí nghiệm tới dây chuyền sản xuất.
