TP.HCM cần kiến tạo một 'cỗ máy tăng trưởng'
Sau khi mở rộng không gian tự nhiên, với quy mô dân số dự báo 22-23 triệu người vào năm 2050, TP.HCM đang bước vào một thời kỳ quy hoạch mới.
Đây không còn là bài toán mở rộng một đô thị, mà là tổ chức một vùng đại đô thị đa cực, đa trung tâm. Các chuyên gia cho rằng quy hoạch lần này phải tạo được một cấu trúc phát triển mới, đáp ứng yêu cầu tăng trưởng, hạ tầng và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Dự thảo Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm được nghiên cứu trên cơ sở cụ thể hóa các định hướng chiến lược tại Nghị quyết 260/2025/QH15 ngày 11/12/2025 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP.HCM.
Sau sáp nhập, không gian phát triển của thành phố thay đổi căn bản. Trung tâm tài chính, công nghiệp công nghệ cao, cảng biển, logistics, đô thị du lịch và các vùng sinh thái cần được đặt trong một cấu trúc liên kết, tạo ra giá trị cộng hưởng thay vì phát triển rời rạc.
TS. Trần Du Lịch: Đã đến lúc đổi tư duy quy hoạch
Góp ý về định hướng Quy hoạch tổng thể TP.HCM, TS. Trần Du Lịch - Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia, cho rằng quy mô mới buộc thành phố phải thay đổi tư duy lập quy hoạch.
Với quy mô không gian mới và dân số khoảng 14 triệu người hiện nay, TP.HCM không còn là một đô thị đơn lẻ mà đang tiến gần mô hình vùng đại đô thị (Megacity Region) như Thượng Hải, Tokyo, Seoul hay vùng đô thị New York.
Theo ông, quy hoạch đến năm 2050, tầm nhìn 100 năm cần chuyển từ tư duy mở rộng đô thị sang xây dựng một trung tâm kinh tế - đổi mới sáng tạo có sức cạnh tranh toàn cầu.
Đồng thời, cần chuyển từ tư duy quy hoạch đất sang quy hoạch hệ sinh thái kinh tế.
“Nếu quy hoạch trước đây thường phải trả lời câu hỏi ‘đất này làm gì’, thì tư duy quy hoạch mới phải trả lời: ngành kinh tế nào sẽ tạo ra giá trị gia tăng cao nhất; con người sẽ sống và làm việc như thế nào; hệ thống hạ tầng nào giúp tăng năng suất mang tính đột phá và những nhân tố nào bảo đảm phát triển bền vững, bao trùm, thích ứng với biến đổi khí hậu?”, TS. Trần Du Lịch đặt vấn đề.
Theo ông, quy hoạch cần làm rõ mô hình đa cực, đa trung tâm; lấy giao thông công cộng làm xương sống; hướng thành phố ra biển, bám sông; xây dựng đô thị số và quản trị bằng dữ liệu.
Thích ứng với biến đổi khí hậu cũng phải trở thành một trụ cột của quy hoạch, với hồ điều tiết, công viên ngập nước, hành lang xanh ven sông, hạ tầng hấp thụ nước mưa và đô thị carbon thấp.
Về tầm nhìn dài hạn, TS. Trần Du Lịch đề nghị xác định rõ các mục tiêu cho từng giai đoạn 2035, 2045 và 2075.
Theo ông, TP.HCM cần hướng tới vai trò trung tâm tài chính quốc tế hàng đầu Đông Nam Á; trung tâm logistics và cảng biển quốc tế; trung tâm đổi mới sáng tạo, AI và công nghệ cao của ASEAN; đô thị biển - sông nước thích ứng với biến đổi khí hậu; thành phố vận hành dựa trên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.
Xa hơn, thành phố cần trở thành hạt nhân của một “siêu vùng kinh tế phía Nam” với quy mô dân số 30-40 triệu người.
TS. Trần Du Lịch cũng đề nghị chuyển mô hình tăng trưởng từ thâm dụng lao động sang thâm dụng công nghệ; từ đô thị công nghiệp sang đô thị dịch vụ, tri thức và tài chính; từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng theo chiều sâu.
Dữ liệu và tài sản số phải trở thành nguồn lực sản xuất mới. Công nghiệp cần dịch chuyển lên các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao như thiết kế chip, công nghệ sinh học, robot, tự động hóa và R&D.
Theo Nghị quyết 09-NQ/TW, đến năm 2035 kinh tế số được định hướng đóng góp 60% GRDP. Ông cho rằng nếu không tạo được bước đột phá về kinh tế số và năng suất, mục tiêu GRDP bình quân đầu người tối thiểu 25.000 USD vào năm 2035 sẽ rất khó đạt.
TS. Trần Du Lịch nhấn mạnh, quy hoạch hiện đại không chỉ trả lời câu hỏi “thành phố sẽ xây thêm những gì”, mà phải trả lời câu hỏi quan trọng hơn: “trong 25, 50, 100 năm tới, TP.HCM sẽ giữ vai trò gì trong mạng lưới các thành phố toàn cầu của châu Á và thế giới?”
KTS Lưu Hướng Dương: Hạ tầng phải dẫn dắt không gian phát triển
Góp ý về tổ chức không gian và đầu tư hạ tầng, KTS Lưu Hướng Dương - Chủ tịch Hội Kiến trúc sư TP.HCM, cho rằng thành phố đang đứng trước cơ hội rất lớn để tái cấu trúc không gian.
Trong thời gian tới, TP.HCM dự kiến triển khai đồng thời nhiều công trình quy mô lớn, gồm đường sắt đô thị, đường sắt quốc gia, các tuyến vành đai, cao tốc, trục giao thông hướng tâm, hệ thống cảng - logistics và các đầu mối giao thông quan trọng.
Theo ông, việc triển khai đồng thời tạo cơ hội lớn nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ phân tán nguồn lực, thiếu đồng bộ tiến độ nếu mỗi công trình được tổ chức như một dự án độc lập.
Do đó, Quy hoạch tổng thể cần xác định rõ hệ thống hạ tầng chiến lược là bộ khung dẫn dắt phát triển không gian, thay vì chỉ đóng vai trò đáp ứng nhu cầu giao thông sau khi đô thị đã hình thành.
KTS Lưu Hướng Dương đặc biệt lưu ý mạng lưới đường sắt đô thị phải được tích hợp ngay từ đầu với quy hoạch sử dụng đất, phân bố dân cư, việc làm và hệ thống trung tâm.
Mỗi tuyến metro khi được đầu tư cần đồng thời xác định các trung tâm, khu vực phát triển theo định hướng TOD và hành lang đô thị tương ứng.
Nếu chỉ xây metro nhưng không thay đổi cấu trúc sử dụng đất và phân bố hoạt động đô thị, hiệu quả đầu tư sẽ không đạt như kỳ vọng.
“Thành phố nên có một khung tiến độ tích hợp giữa metro, đường bộ, hạ tầng kỹ thuật, chỉnh trang đô thị và phát triển các khu chức năng. Qua đó xác định rõ hạ tầng nào cần đi trước, hạ tầng nào triển khai đồng thời, khu vực nào chỉ được phát triển sau khi năng lực hạ tầng đã đáp ứng”, ông Dương nhấn mạnh.
Theo ông, cách làm này sẽ hạn chế đầu tư dàn trải, đồng thời tạo hiệu ứng cộng hưởng giữa các công trình trọng điểm.
TS. Trần Văn: Quy hoạch phải tính được nguồn lực và sức chịu tải
Ở góc độ nguồn lực tài chính và giám sát thực hiện, TS. Trần Văn - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính, Ngân sách của Quốc hội, đề nghị cập nhật vào dự thảo Quy hoạch tổng thể toàn bộ khung cân đối vốn theo địa giới hành chính mới và mặt bằng giá hiện hành.
Theo ông, cần bổ sung phụ lục vốn theo các kịch bản huy động, đồng thời gắn với thứ tự ưu tiên rõ ràng. Đối với đường sắt đô thị, cần tách bạch chỉ tiêu nguồn thu từ giá trị gia tăng của đất trong phương án vốn.
Ông cũng đề nghị xây dựng lộ trình luật hóa phí cải thiện hạ tầng và cơ chế chuyển quyền phát triển như một nhiệm vụ có thời hạn của kỳ quy hoạch, đồng thời kiến nghị Quốc hội và Chính phủ hoàn thiện khung pháp luật tương ứng.
Một nội dung khác được TS. Trần Văn lưu ý là sức chịu tải sinh thái của vùng Cần Giờ. Theo ông, cần lượng hóa sức chịu tải với ngưỡng cụ thể, xác định cơ quan đo lường và cơ chế dừng khi vượt ngưỡng.
Bên cạnh đó, quy hoạch cần có bộ chỉ tiêu giám sát thực hiện và công bố định kỳ. Đây sẽ là cơ sở để MTTQ và người dân tham gia giám sát, phản biện xã hội giữa kỳ.
Những đề xuất này đặt ra yêu cầu quy hoạch không thể dừng ở việc xác định mục tiêu và không gian. Một quy hoạch có tầm nhìn 100 năm phải xác định được nguồn vốn, thứ tự ưu tiên, giới hạn phát triển và cơ chế giám sát.
Với quy mô và vị thế mới, TP.HCM đang đứng trước cơ hội tái định hình chính mình. Quy hoạch lần này vì thế cần vượt khỏi tư duy “xây thêm” để kiến tạo một mô hình phát triển có năng suất cao, sức cạnh tranh toàn cầu và khả năng thích ứng dài hạn.
