Vì sao một nước NATO 'hồi sinh' mẫu thiết giáp 60 năm tuổi?
Hai năm trở lại đây, Slovakia đã khởi động lại dây chuyền sản xuất khung gầm BMP-1 tại nhà máy ở Dubnica nad Vahom. Mẫu xe thiết giáp gốc Liên Xô này hiện đã 60 năm tuổi và từng bị chính Slovakia "xếp xó" suốt hơn 3 thập kỉ qua.
Thành viên NATO “học lại” bài cũ
Đơn vị đứng sau dự án là STV Machinery, công ty con của STV Group thuộc tập đoàn Czech STV Invest. Nhà máy được chọn không phải ngẫu nhiên, mà chính là cơ sở ZTS Dubnica nad Vahom, nơi từng sản xuất hàng loạt phiên bản BMP-1 mà Tiệp Khắc (cũ) chế tạo theo giấy phép. Nhà máy sản xuất hàng nghìn xe này dưới định danh BVP-1 cho tới năm 1989, trước khi dây chuyền đóng cửa.
Theo thông tin từ STV Group, dự án chế tạo lại BVP-1 được khởi động từ năm 2024. Hợp đồng chính thức được ký vào cuối năm 2025. Tính đến tháng 8/2026, công ty đã hoàn tất hai nguyên mẫu thân xe. Một thân sẽ dùng để thử nghiệm tích hợp vũ khí, thân còn lại dùng để kiểm tra độ bền cơ học và khả năng chịu tải.
"Bình cũ, rượu mới" bằng công nghệ sản xuất thế kỉ XXI
Điều đáng chú ý là thân xe xuất xưởng ở Dubnica nad Vahom không phải một bản sao của BVP-1 thời Chiến tranh Lạnh, mà đã được làm mới. Theo công bố của STV Group, toàn bộ bản vẽ kĩ thuật gốc thời Liên Xô đã được 3D hóa. Vật liệu làm vỏ giáp xe cũng đạt chuẩn NATO hiện đại.
Khoang lái và khoang chở quân của xe được thiết kế lại để cải thiện công thái học. Khoang động cơ và hộp số được điều chỉnh để có thể tương thích với nhiều loại động cơ khác nhau, trong đó có động cơ do phương Tây sản xuất.
Song song với thay đổi thiết kế, dây chuyền sản xuất cũng được hiện đại hóa. STV Machinery đã triển khai một hệ thống hàn bằng robot do hãng IGM Robotersysteme (Áo) cung cấp, cùng các dây chuyền cắt vật liệu bằng laser và máy CNC.
Mục tiêu của STV Machinery là bước vào sản xuất loạt BVP-1 trong giai đoạn 2026-2027, với sản lượng dự kiến 100 thân xe mỗi năm.
Sự bền bỉ của “ông tổ” xe chiến đấu bộ binh
BVP-1, hay định danh gốc BMP-1, được đánh giá là xe chiến đấu bộ binh (IFV) đúng nghĩa đầu tiên trên thế giới. Kể từ khi đi vào biên chế Liên Xô và các nước khối Warsaw năm 1966, đã có hơn 40.000 xe được xuất xưởng với vô số phiên bản.
Tới nay, BMP-1 vẫn đang phục vụ trong quân đội nhiều quốc gia. Các nước như Nga, Ukraine, Ba Lan... vẫn đang tung ra các bản nâng cấp để xe đáp ứng được với yêu cầu tác chiến hiện đại.
Tuy nhiên, việc sản xuất mới hoàn toàn BMP-1, lại ở một nước thành viên NATO như Slovakia, khiến danh tiếng về mặt sức sống của dòng IFV này càng trở nên đáng nể.
Bên cạnh Slovakia, chỉ có Việt Nam là đang sản xuất mới IFV họ BMP-1. Mang tên XCB-01, xe dựa trên thiết kế tổng thể của BMP-1 nhưng thay đổi rất nhiều về kích thước, song song với tích hợp vũ khí hiện đại và các trang thiết bị giúp thích ứng với điều kiện Việt Nam.
Vì sao một thiết kế IFV cỡ nhỏ, giáp mỏng của thập niên 1960 vẫn còn tồn tại giữa lúc các nước đổ hàng "núi" tiền vào những nền tảng mới? Yếu tố đầu tiên là hậu cần - kĩ thuật. Ưu điểm khiến BMP-1 vẫn xông pha trên các chiến trường từ châu Phi tới Ukraine là bởi tân trang, hiện đại hóa xe cũ rẻ hơn so với sản xuất mới. Quy mô xây dựng qua hàng thập kỉ là một lợi thế không nền tảng mới nào có ngay từ đầu.
Có thể lấy ví dụ, nước Nga tới nay vẫn còn khoảng 1.000 xe BMP-1 đang hoạt động, cùng khoảng 7.000 xe niêm cất. Thân xe, phụ tùng, trang bị vẫn nằm rải rác trong kho của hàng chục quốc gia hậu Khối Warsaw. Chỉ cần có thân xe mới để lắp linh kiện cũ, hoặc thay linh kiện mới trên thân xe cũ, là có thể nhanh chóng có xe hoàn chỉnh, thay vì phải xây dựng chuỗi cung ứng từ đầu như với các mẫu xe mới.
Yếu tố thứ hai thường ít được nhắc tới hơn là khía cạnh chiến thuật sử dụng. BMP-1 vẫn được "trọng dụng" trên chiến trường nhờ độ tin cậy cao, khả năng lội nước và di chuyển linh hoạt trên nhiều địa hình. Vũ khí dù có hiện đại tới đâu, trước hết cần phải đi được tới chiến trường và vận hành được. Do đó, các đơn vị trải qua thực chiến đều ưu tiên độ tin cậy trước những tính năng hiện đại trên giấy.
Hiển nhiên do là thiết giáp hạng nhẹ, BMP-1 vẫn rất dễ tổn thương trước cục diện drone và vũ khí dẫn đường phổ biến ngày nay. Nhưng đây là điểm yếu chung của gần như mọi loại thiết giáp trên chiến trường hiện nay, kể cả các dòng xe phương Tây đắt đỏ hơn. Chính vì BMP-1 rẻ, dễ sửa chữa thay thế, việc chấp nhận tổn thất trở nên khả thi hơn về mặt kinh tế so với việc mạo hiểm những chiếc xe cùng loại trị giá hàng chục, hàng trăm triệu USD.
Yếu tố thứ ba, quan trọng nhất, là khả năng "cải lão hoàn đồng" mà thiết kế xe này đã chứng minh qua nhiều thập kỉ. Cấu hình bơi được, chạy bánh xích, khoang chở quân phía sau đã là "mẫu mực" của IFV. Với phần thân xe đã "tối ưu" rồi, người dùng có thể tùy biến vũ khí, trang bị... theo nhu cầu.
"Trang giấy trắng" cho những ý tưởng mới
Những thân xe mới của STV Machinery, với vật liệu chuẩn NATO và khả năng "biến hóa" thành nhiều phiên bản, chỉ đang tiếp nối đúng triết lí đó. Nói cách khác, thứ được sản xuất ở Dubnica nad Vahom không hẳn là "thiết giáp của năm 1966", mà là một thân xe đã được kiểm chứng qua thời gian, đóng vai trò nền tảng để tích hợp bất cứ hệ thống điện tử, vũ khí nào của thời hiện tại lên.
Yếu tố kinh tế, hệ sinh thái hậu cần - kĩ thuật sẵn có cũng khiến mẫu xe trở thành nền tảng hấp dẫn để hoán cải thành phương tiện không người lái. Theo Chuẩn tướng Grzegorz Potrzuski, Cục trưởng Cục Kế hoạch Chiến lược thuộc Bộ Tổng tham mưu Lực lượng vũ trang Ba Lan, những IFV này vẫn có thể phục vụ tốt khi được điều khiển từ xa. BMP-1 không người lái có thể hỗ trợ hậu cần, cứu thương hoặc mang thiết bị tác chiến điện tử hạng nặng.
Trên thực tế, Ấn Độ đã chế tạo robot mặt đất dựa trên BMP-1. Mang tên Muntra, robot này có 3 phiên bản là trinh sát pháo binh, phá mìn và trinh sát xạ-sinh-hóa.
Câu chuyện một thành viên sườn Đông NATO chế tạo lại thiết giáp thời Liên Xô cho thấy công nghiệp quốc phòng châu Âu đã nhìn ra bức tranh về một mẫu xe phù hợp cho cuộc chiến tiêu hao, kéo dài. Nó đòi hỏi chi phí sản xuất rẻ, phụ tùng sẵn có. Tính năng có thể chỉ cần "tạm đủ dùng", nhưng dư địa nâng cấp cần phải lớn.
