Cơ cấu vốn doanh nghiệp nhà nước: Thách thức dòng vốn hàng chục tỉ USD, có dễ 'chốt deal'?

Dự kiến bổ sung nguồn vốn hóa 50 tỉ USD cho thị trường chứng khoán từ cơ cấu vốn doanh nghiệp nhà nước

Chính phủ mới đây đã ban hành Công điện số 52/CĐ-TTg, do Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng ký, yêu cầu các bộ, ngành, địa phương tăng tốc, quyết liệt hoàn thành kế hoạch cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp giai đoạn 2026–2030. Mốc thời gian được ấn định: hoàn thành và phê duyệt toàn bộ kế hoạch trước ngày 31/8/2026.

Trước đó, theo Phụ lục III ban hành kèm Nghị định 57/2026/NĐ-CP về cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp, danh sách các doanh nghiệp nhà nước thuộc diện tái cơ cấu vốn trong giai đoạn 2026-2030 gồm 20 tập đoàn và tổng công ty: Tập đoàn Công nghiệp Năng lượng quốc gia Việt Nam, Tập đoàn Điện lực Việt Nam, Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam, Tập đoàn Hóa chất Việt Nam, Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam, Tập đoàn Bưu chính Viễn thông Việt Nam, Tổng công ty Hàng không Việt Nam, Tổng công ty Hàng hải Việt Nam… Tại các doanh nghiệp này, tỉ trọng vốn nhà nước chiếm gần như tuyệt đối, việc cơ cấu vốn có thể theo hình thức thoái vốn hoặc tăng vốn thông qua bán cho nhà đầu tư chiến lược trong và ngoài nước để giảm tỉ lệ vốn nhà nước.

Công điện số 52/CĐ-TTg đã nhấn mạnh, việc hoàn thành kế hoạch cơ cấu vốn là nhiệm vụ quan trọng, cần khẩn trương triển khai thực hiện có hiệu quả và hoàn thành đúng thời hạn.

Trong một cuộc tọa đàm về thị trường vốn gần đây tại TP.HCM, ông Nguyễn Thế Minh - Giám đốc Khối Ngân hàng Đầu tư tại Công ty CP chứng khoán An Bình – cho biết, quá trình cơ cấu lại vốn nhà nước (thoái vốn, cổ phần hóa) theo các khuôn khổ mới như Nghị định 57/2026/NĐ-CP và Quyết định 40/2026/QĐ-TTg sẽ đưa hàng loạt “ông lớn” lên sàn, qua đó dự kiến có thể bổ sung khoảng 50 tỉ USD vốn hóa mới cho thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2026-2030.

Và thêm nhiều nguồn hàng chất lượng hàng tỉ USD

Ngoài danh sách 20 doanh nghiệp theo Phụ lục III cũng như các doanh nghiệp nhà nước, cổ phần, tư nhân đã và đang có kế hoạch tiến hành IPO từ nay đến năm 2030, Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) mới đây cũng công bố kế hoạch bán toàn bộ vốn tại 66 doanh nghiệp.

Những doanh nghiệp này cũng nằm trong chương trình tái cơ cấu vốn nhà nước giai đoạn 2026-2030, nhưng trong đó có nhiều doanh nghiệp với quy mô vừa và nhỏ chứ không hoàn toàn ở quy mô lớn như 20 doanh nghiệp nằm trong Phụ lục III.

Điểm đáng chú ý là, 66 doanh nghiệp đang do SCIC nắm giữ phần vốn nhà nước trải rộng ở rất nhiều lĩnh vực, cụ thể từ công nghiệp, dệt may, dược phẩm đến năng lượng. Nhiều doanh nghiệp trong số này đều đã niêm yết trên thị trường chứng khoán (sàn HoSE và HNX) hoặc đăng ký giao dịch (sàn UPCoM), như: Nhựa Tiền Phong (mã NTP, HNX); Tổng công ty Thép Việt Nam (TVN, UpCom); Công ty CP Xuất nhập khẩu Y tế Domesco (DMC, HoSE); Nhiệt điện Phả Lại (PPC, HoSE)… Ngoài ra, danh sách còn có những doanh nghiệp chuẩn bị bán vốn đang là các tổng công ty và chưa niêm yết. Việc thoái vốn tại 66 doanh nghiệp này, nếu thành công – dù chỉ ở một mức độ - cũng có thể mang về nguồn vốn trị giá lên tới hàng tỉ USD cho SCIC.

Thách thức: Mức định giá, năng lực đối tác và dòng tiền hấp thụ

Với chương trình cơ cấu lại vốn nhà nước tại 20 tập đoàn và tổng công ty, để hấp thụ được hết lượng cổ phần này, dòng vốn đòi hỏi lên tới hàng chục tỉ USD trải dài trong nhiều năm. Tính ra, nếu thành công, mỗi năm dòng vốn hấp thụ cũng cần tới cả chục tỉ USD. Tuy nhiên, thách thức lớn đầu tiên với chương trình này chính là công đoạn hoàn thành và phê duyệt kế hoạch, sau đó mới tới công đoạn định giá, tìm đối tác, dòng vốn…

“

Những thương vụ cơ cấu vốn không thành công thường rơi vào các trường hợp vì định giá cao hoặc vướng một số thủ tục.

Trong khi đó, với 66 doanh nghiệp thoái vốn hoàn toàn hiện do SCIC quản lý, việc thoái vốn chỉ cần tập trung vào công đoạn sau vì nhiều doanh nghiệp đã được niêm yết trên sàn chứng khoán hoặc giao dịch trên sàn UpCom,

Giới chuyên gia trên thị trường chứng khoán đánh giá, có 2 thách thức trong lộ trình thực hiện chương trình cơ cấu vốn tại các doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 2026-2030. Thứ nhất là tiến độ triển khai về kế hoạch và phê duyệt kế hoạch có bảo đảm đúng lộ trình đề ra hay không. Thứ hai, sau khi kế hoạch cơ cấu vốn được phê duyệt, việc tìm kiếm đối tác phù hợp để hấp thụ lượng cổ phần khổng lồ cũng không hề đơn giản.

Bởi khi đó, nhiều yếu tố phát sinh có thể quyết định đến việc cơ cấu vốn có thành công hay không. Đơn cử như mức định giá cổ phần cao hay phù hợp để có thể “khớp lệnh” thuận mua vừa bán; thị trường có thuận lợi tại thời điểm đưa cổ phần ra đấu giá hay không; đối tác có năng lực phù hợp và dòng tiền đủ mạnh để mua cùng lúc một lô lớn cổ phần.v.v…

Về lý thuyết, chương trình cơ cấu vốn ở cấp độ Chính phủ và cấp độ SCIC có thể mang đến một lượng vốn hóa khổng lồ cho thị trường chứng khoán, thu hút nhiều nhà đầu tư chiến lược lớn và mang về nhiều tỉ USD cho nhà nước. Tuy nhiên, kết quả đó không phải đơn giản mà đạt được.

Bài học từ các thương vụ “ế deal”

Trong số 66 doanh nghiệp được SCIC đưa ra để thoái vốn 100% giai đoạn 2026-2030, có nhiều trường hợp “bình mới rượu cũ”, hay nói cách khác là có những doanh nghiệp từng được đưa ra bán nhưng “ế deal”. Những thương vụ cơ cấu vốn không thành công thường rơi vào các trường hợp vì định giá cao hoặc vướng một số thủ tục.

Đơn cử trường hợp DMC, hiện có hơn 34% cổ phần do SCIC nắm giữ. Toàn bộ số cổ phần này đã từng được đưa ra đấu giá cả lô với mức giá khởi điểm 119.600 đồng/cổ phần. Tuy nhiên, không có nhà đầu tư tham gia thương vụ trong thời gian đăng ký.

Trên thị trường, các trường hợp bán vốn không thành công – trong đó có trường hợp hoàn toàn không có nhà đầu tư tham gia – không phải là hiếm. Năm 2025, VNPT từng đưa ra đấu giá để bán vốn tại MSB và ICT nhưng đều không thành công vì mức định giá quá cao. Cuối cùng, tập đoàn này đã phải liên tiếp hủy bỏ các phiên đấu giá cổ phần.

Thế Lâm