Từ vụ Hải Sapa đến 'sâm Ngọc Linh': Đừng quản lí chợ mạng kiểu 'thả gà ra đuổi'
Vụ thịt trâu đông lạnh Ấn Độ được gắn mác “đặc sản Tây Bắc” đến sâm Lai Châu được rao bán dưới tên sâm Ngọc Linh, những vụ việc liên tiếp cho thấy hàng hóa giả mạo nguồn gốc vẫn có thể dễ dàng tiếp cận người tiêu dùng qua livestream.
Khi đặc sản vùng miền bị đánh tráo trên mạng
Sâm Ngọc Linh hay các đặc sản Tây Bắc đều được tạo nên từ nguồn gốc, điều kiện tự nhiên và giá trị văn hóa của từng vùng đất. Việc dùng sản phẩm khác để giả danh rồi bán qua livestream không chỉ gây thiệt hại cho người tiêu dùng, mà còn làm tổn hại uy tín của người sản xuất chân chính.
Mới đây, vụ án liên quan YouTuber Hải Sapa TV (Vũ Hoàng Hải, 40 tuổi) thu hút sự chú ý khi cơ quan điều tra làm rõ hành vi biến thịt trâu nhập khẩu thành “đặc sản Tây Bắc” để bán cho người tiêu dùng.
Vũ Hoàng Hải bị khởi tố về tội “Lừa dối khách hàng”. Vợ Hải, Bùi Thị Kim Tuyên (38 tuổi), và Phạm Văn Hà, Giám đốc Công ty CP Sản xuất và Thương mại tổng hợp Hoàng Nam, bị khởi tố về tội “Vi phạm quy định về công tác kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”.
Theo điều tra, từ năm 2022 đến 2025, vợ chồng Hải ký hợp đồng với Công ty Hoàng Nam để nhập “thịt trâu sấy khô tê cay”. Nguyên liệu thực tế là thịt trâu đông lạnh giá rẻ nhập khẩu từ Ấn Độ.
Sau khi nhận hàng, sản phẩm được đóng gói với logo “Hải Sapa TV”, rồi quảng cáo và livestream trên mạng xã hội dưới tên “thịt trâu gác bếp đặc sản Tây Bắc”. Tổng giá trị sản phẩm được xác định khoảng 30 tỉ đồng.
Tiếp đó, ngày 25/8, Công an tỉnh Thanh Hóa tiếp tục khởi tố Lê Thị Thanh Hằng (33 tuổi, trú xã Đồng Tiến, huyện Triệu Sơn) về tội “Lừa dối khách hàng”. Theo điều tra, từ năm 2023, Hằng kinh doanh sâm Ngọc Linh nhưng gặp khó do giá cao. Sau đó, Hằng mua sâm Lai Châu giá rẻ từ Lào Cai, đưa về Thanh Hóa rồi bán dưới danh nghĩa sâm Ngọc Linh.
Hằng lập tài khoản TikTok “Hằng Lê Sâm Ngọc Linh”, thường xuyên livestream, quảng cáo sâm Lai Châu là sâm Ngọc Linh chính gốc Kon Tum. Đối tượng còn hướng dẫn em gái Lê Thanh Hậu (SN 1998) sử dụng các kịch bản gian dối để bán hàng.
“Thả gà ra đuổi” thì ai chịu trách nhiệm?
Dù ngành chức năng đã áp dụng nhiều biện pháp nghiệp vụ để giám sát, phát hiện và xử lí các hành vi lợi dụng không gian mạng để kinh doanh hàng lậu, hàng giả, hàng nhái, người tiêu dùng vẫn có thể mua phải hàng dỏm, hàng kém chất lượng. Thực tế này đặt ra câu hỏi về lỗ hổng kiểm duyệt của các nền tảng như TikTok Shop, Shopee, cũng như trách nhiệm của nền tảng khi để người bán, KOL/KOC quảng bá và kinh doanh sản phẩm vi phạm.
Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, Thạc sĩ - Luật sư Đỗ Văn Vinh (Giám đốc Công ty Luật Đức Việt - Đoàn Luật sư TP. Đồng Nai) nêu quan điểm: “Dưới góc độ pháp lý và thực tiễn, tôi khẳng định lỗ hổng lớn nhất của các nền tảng thương mại điện tử hiện nay nằm ở việc họ đang khoán trắng khâu tiền kiểm cho hệ thống máy móc tự động”.
Theo Thạc sĩ - Luật sư Đỗ Văn Vinh, sàn có quy định người bán phải cung cấp giấy phép kinh doanh và chứng từ nguồn gốc, nhưng quá trình duyệt hồ sơ này rất qua loa, chủ yếu chỉ làm cho có lệ. Các nền tảng hoàn toàn chưa có một cơ chế liên thông để đối chiếu chéo với hệ thống dữ liệu của cơ quan quản lý nhà nước.
“Những đối tượng buôn bán quá rành thuật toán, dư sức qua mặt công nghệ kiểm duyệt bằng cách viết chệch tên sản phẩm, dùng ký hiệu lạ hoặc che mờ nhãn mác. Nhìn vào thủ đoạn tinh vi của những vụ án vừa qua như biến thịt trâu đông lạnh Ấn Độ thành trâu gác bếp Tây Bắc hay phù phép ‘sâm’ không rõ nguồn gốc thành "sâm Ngọc Linh" cho thấy, các đối tượng này chuẩn bị sẵn kịch bản vô cùng bài bản, lợi dụng cá nhân có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội để thổi phồng chất lượng”, luật sư Đỗ Văn Vinh phân tích.
Luật sư Đỗ Văn Vinh cho rằng, lỗ hổng lớn tiếp theo chính là sự buông lỏng quản lí nội dung phát trực tiếp. Các phiên bán hàng diễn ra rất nhanh, lợi dụng tâm lí đám đông bằng các chiêu trò giảm giá sốc để chốt số lượng lớn đơn hàng.
“Sàn không thể kiểm soát nổi lượng thông tin khổng lồ này, hoặc cũng có thể họ cố tình làm ngơ vì hoa hồng thu về là quá khủng”, Luật sư Vinh nói.
Ông cho rằng cách quản lí này chẳng khác nào “thả gà ra đuổi”, đợi cơ quan công an vào cuộc thì mới vội vàng khóa tài khoản người bán. “Về trách nhiệm pháp lí, chúng ta không thể để các nền tảng và người nổi tiếng diễn bài khóc lóc xin lỗi hay đổ lỗi do thiếu hiểu biết để trốn tránh trách nhiệm”, Luật sư Đỗ Văn Vinh nhấn mạnh.
Căn cứ Nghị định số 85 năm 2021 sửa đổi, bổ sung Nghị định số 52 năm 2013, các sàn giao dịch bắt buộc phải có biện pháp gỡ bỏ ngay thông tin và xử lí người bán khi phát hiện vi phạm. Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã quy định trách nhiệm liên đới của tổ chức thiết lập nền tảng số cùng những cá nhân quảng bá sản phẩm.
“Khách hàng mua đồ vì tin tưởng uy tín của người nổi tiếng, sàn thì thu phần trăm từ mỗi đơn hàng lừa đảo đó”, ông Vinh phân tích.
Do vậy, khi cơ quan chức năng làm rõ, tất cả các mắt xích này không chỉ phải bồi thường thiệt hại mà còn đối mặt với các chế tài hành chính thật nặng. Nếu tính chất vi phạm và số tiền thu lợi bất chính lớn, cơ quan điều tra hoàn toàn có đủ căn cứ để xem xét khởi tố vụ án hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015.
