Cách mạng Tháng 8 năm 1945 và những bài học còn nguyên giá trị
Theo quy luật của thời gian, nhiều sự kiện sẽ dần phai nhạt trong ký ức của đời sau, thế nhưng trong lịch sử có những sự kiện mà thời gian càng lùi xa càng tôn lên tầm vóc vĩ đại, càng được những thế hệ sau nghiền ngẫm, nghiên cứu và rút ra những bài học bổ ích. Cách mạng Tháng 8 năm 1945 chính là một trong số đó.
Cuộc cách mạng vĩ đại này của lớp cha anh hơn 80 năm trước không chỉ kết thúc khoảng thời gian đằng đẵng mấy mươi năm dân tộc ta bị ngoại bang đô hộ, mang lại độc lập, tự do cho đất nước và nhân dân mà còn để lại nhiều bài học có giá trị. Các bài học lớn từ cuộc cách mạng này có thể thấy, đó là: Nghệ thuật nắm bắt thời cơ, bài học về phát huy sức mạnh vĩ đại của dân tộc, bài học về tập hợp lực lượng và bài học về gương mẫu, tạo dựng niềm tin.
Có lẽ ít có cuộc cách mạng nào thành công nhanh chóng như cuộc Cách mạng Tháng 8 năm 1945. Chỉ trong một khoảng thời gian rất ngắn kể từ khi Lệnh Tổng khởi nghĩa được phát ra đêm 13/8 đến khi cách mạng thành công ở Sài Gòn ngày 25/8 chỉ vỏn vẹn chưa tới 2 tuần. Để có được thành công nhanh chóng ấy là do lãnh tụ Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Đông Dương đã nắm bắt đúng thời cơ, chớp thời cơ thuận lợi trong nước và thế giới, trong đó có việc Liên Xô tuyên chiến với phát xít Nhật và những thắng lợi của quân Đồng Minh ở châu Âu. Từ thời cơ thuận lợi ấy, Hội nghị toàn quốc của Đảng đã họp và quyết định Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trên cả nước. Quân lệnh số 1 sau đó đã khẳng định: “Giờ tổng khởi nghĩa đã đánh! Cơ hội có một cho quân, dân Việt Nam cùng giành lấy quyền độc lập của nước nhà… Chúng ta phải hành động cho nhanh, với một tinh thần vô cùng quả cảm, vô cùng thận trọng!... Cuộc thắng lợi hoàn toàn nhất định sẽ về ta!”.
Trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước hiện nay, nếu Việt Nam không nắm bắt đúng thời cơ để bứt phá đi lên chắc chắn chúng ta sẽ tụt hậu. Các nghị quyết của Đảng gần đây, nhất là Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng đều đánh giá tình hình quốc tế, khu vực thay đổi nhanh chóng, nhiều bất ổn, diễn biến phức tạp, khó lường. Đảng Cộng sản Việt Nam là một chính đảng thường xuyên tự đổi mới mình, là chính đảng có truyền thống nhạy bén trước thời cuộc chắc chắn Đảng sẽ nắm bắt đúng thời cơ, lãnh đạo đất nước và Nhân dân vững bước trên con đường hướng tới phồn vinh, hạnh phúc.
Trong thời gian ngắn gần đây, nhất là trước và sau Đại hội lần thứ XIV của Đảng, chúng ta lại được chứng kiến tinh thần thần tốc, táo bạo như tinh thần của cuộc Cách mạng Tháng 8 hơn 80 năm trước. Minh chứng rõ nét nhất là việc sắp xếp bộ máy của hệ thống chính trị, bỏ cấp huyện, sáp nhập cấp tỉnh và cấp xã đã được tiến hành với tinh thần thần tốc, khẩn trương và không kém phần táo bạo. Tất nhiên để đi tới kết quả ấy đã có sự chuẩn bị từ rất sớm, nhất là Đảng đã nhận thức rõ và chỉ ra những vấn đề bất cập của tổ chức bộ máy và những vấn đề cần giải quyết từ Nghị quyết số 18-NQ/TW năm 2017. Khi mọi vấn đề đã được chuẩn bị đầy đủ, đúng thời cơ và gặp ngay tinh thần quyết đoán, táo bạo của Đảng nên việc thực hiện đã hoàn thành trong một khoảng thời gian ngắn. Kế hoạch số 06-KH/TW, ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tiếp tục với tinh thần khẩn trương này.
Cuộc Cách mạng Tháng 8 năm 1945 thành công nhanh chóng, ít đổ máu là do Đảng Cộng sản Đông Dương và Mặt trận Việt Minh đã quy tụ và phát huy được sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Khi ấy, Đảng Cộng sản Đông Dương chỉ có vỏn vẹn 5.000 đảng viên, rất nhiều trong số những đồng chí này còn bị giam cầm trong nhà tù của đế quốc, thực dân nhưng đã lãnh đạo Nhân dân làm nên cuộc cách mạng vĩ đại này. Để làm được điều ấy, ngay khi từ nước ngoài về Việt Nam, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã quyết định thành lập Mặt trận Việt Minh quy tụ tất cả các giới đồng bào không phân biệt thành phần giai cấp, tôn giáo…
Cuộc Cách mạng Tháng 8 năm 1945 có sự tham gia của tất cả các giới đồng bào, trong đó có những trí thức, quan lại của triều đình phong kiến, có những chức sắc tôn giáo, có những gia đình tư sản lớn. Ngay khi Cách mạng Tháng 8 vừa thành công, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Nếu nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì”. Trong bối cảnh đất nước hiện nay, khi Đảng chủ trương tất cả vì lợi ích quốc gia dân tộc thì việc quy tụ sức mạnh khối đại đoàn kết của dân tộc là việc cần kíp. Muốn vậy, Đảng và Nhà nước phải ban hành các nghị quyết, chỉ thị, chính sách pháp luật đáp ứng được lợi ích và nguyện vọng chính đáng của các tầng lớp Nhân dân, tạo điều kiện đơn giản về thủ tục hành chính nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho người dân trong sản xuất, kinh doanh, làm giàu chính đáng.
Không một tổ chức Đảng nào dù tài năng tới đâu, đông đảo cỡ nào có thể làm hết mọi việc, Lênin đã nói đại ý như vậy. Điều quan trọng nhất là các tổ chức lãnh đạo phải có đường lối đúng đắn để quy tụ xung quanh mình lực lượng của cách mạng. Cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cùng với Mặt trận Việt Minh, rất nhiều tổ chức khác đã được thành lập và có công lao rất lớn trong tập hợp lực lượng như: Phụ nữ cứu quốc, Thanh niên cứu quốc, Nông dân cứu quốc...
Đặc biệt, ở Sài Gòn, lực lượng Thanh niên Tiền phong của Chính phủ Trần Trọng Kim rất đông đảo đã tự nguyện ngả về phía Việt Minh, góp phần làm cho lực lượng của cách mạng thêm mạnh mẽ. Ứng xử có lý, có tình của Chính phủ Việt Nam Dân chủ cộng hoà với với nhà Nguyễn, với vua Bảo Đại cũng góp phần đánh thức lương tâm, trách nhiệm và gây dựng cả niềm tin cho một số quan lại, trí thức giúp họ dứt khoát trong việc chọn đường, đó là đi về phía Nhân dân.
Cùng với chuyển hướng chiến lược về chính trị, xây dựng căn cứ địa, Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm quan tâm xây dựng lực lượng vũ trang. Việc xây dựng lực lượng vũ trang là lực lượng nòng cốt để tiến hành cách mạng đã được xác định từ khi Đảng ra đời. “Chánh cương vắn tắt” của Đảng ghi rõ: “Tổ chức ra đội quân công nông”. Lực lượng vũ trang lần lượt ra đời gắn với các cuộc khởi nghĩa như: Bắc Sơn (27/9/1940) với sự ra đời của Đội Du kích Bắc Sơn; Nam Kỳ (23/11/1940) với việc ra đời các tổ chức vũ trang quân du kích Nam kỳ...
Vì vậy, Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 8, ngoài việc chuyển hướng chiến lược của cách mạng đã nhận định: “Cuộc cách mạng Đông Dương phải kết liễu bằng một cuộc khởi nghĩa võ trang”. Ngày 22/12/1944, theo sự chỉ đạo của lãnh tụ Hồ Chí Minh, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân - tiền thân của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Sau đó, ngày 15/5/1945, Đảng và lãnh tụ Hồ Chí Minh đã quyết định hợp nhất Cứu quốc quân và Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân thành lực lượng bộ đội chủ lực với tên gọi là Việt Nam Giải phóng quân. Cùng với lực lượng chính trị, lực lượng vũ trang đã có vai trò quan trọng góp phần đưa đến thành công nhanh chóng và triệt để của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Bối cảnh tình hình thế giới và khu vực hiện nay một lần nữa đặt ra yêu cầu cần xây dựng lực lượng quân đội chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Chúng ta không chỉ thực hiện nguyên tắc “4 không” mà cùng với đó phải xây dựng lực đủ mạnh để sẵn sàng bảo vệ Tổ quốc trong mọi tình huống.
Có lẽ, một trong những bài học lớn mà cuộc cách mạng vĩ đại này để lại đó chính là các nhà lãnh đạo cách mạng khi ấy thật sự là những tấm gương mà người dân có thể gửi gắm niềm tin và hi vọng cũng như sẵn sàng tin tưởng đi theo. Nhân dân đã tin, đã đi theo Mặt trận Việt Minh bởi tinh thần yêu nước và đường lối đúng đắn của họ. Khi biết Hồ Chí Minh là lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, vua Bảo Đại đã nói với vị đại thần của mình rằng: Nếu Hồ Chí Minh đúng là lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc thì thật xứng đáng để thoái vị. Các gia đình tư sản, điền chủ giàu có khi ủng hộ cho Việt Minh đã đề nghị không cần giấy chứng nhận vì hoàn toàn tin tưởng đóng góp và ủng hộ của mình sẽ được hoàn toàn dùng đúng nơi, đúng chỗ…
Sinh thời, Hồ Chủ tịch kính yêu đã từng nói: “Nói chung thì các dân tộc phương Đông đều giàu tình cảm, và đối với họ một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền”.
Chính những tấm gương của các nhà lãnh đạo cách mạng khi ấy, nhất là những người đã chấp nhận vào tù, ra khám đã có sức lay động lớn tới đông đảo người dân. Bối cảnh xã hội hôm nào đã khác xa hơn 80 năm trước. Không ai khắt khe tới mức đòi hỏi các nhà lãnh đạo hiện nay phải hy sinh, khổ hạnh như những lớp cha anh khi ấy, song nếu không gắn bó với dân, quá xa dân, chỉ chăm chăm vun vén cho lợi ích cá nhân và “lợi ích nhóm” chắc chắn sẽ làm cho niềm tin của dân vào Đảng, vào chế độ giảm sút.
Sau thành công của cuộc Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa với bản Hiến pháp đầu tiên ban hành năm 1946. Lời nói đầu của Hiến pháp 1946 có đoạn: “Với tinh thần đoàn kết, phấn đấu sẵn có của toàn dân, dưới một chính thể dân chủ rộng rãi, nước Việt Nam độc lập và thống nhất tiến bước trên đường vinh quang, hạnh phúc, cùng nhịp với trào lưu tiến bộ của thế giới và ý nguyện hoà bình của nhân loại”.
Hơn 80 sau cuộc cách mạng vĩ đại này, đất nước và dân tộc ta đã tiến những bước dài trên con đường hoà nhịp với trào lưu tiến bộ của thế giới và nhân loại văn minh. Những thành tựu ấy là kết tinh của nhiều nguyên nhân và để lại nhiều bài học vẫn còn mang giá trị cho hôm nay và mai sau.