Từ Big Tobacco đến Meta, TikTok và YouTube, Mike Moore có lặp lại chiến thắng lịch sử?

Mike Moore từng đánh bại Big Tobacco, liệu chiến lược cũ đó có hạ được Meta, TikTok và YouTube?

Mike Moore từng là Tổng chưởng lý bang Mississippi (Mỹ), người đi đầu trong cuộc chiến pháp lý chống Big Tobacco (các tập đoàn lớn trong ngành công nghiệp thuốc lá). Dù đã rời nhiệm sở từ lâu, ông hiện sử dụng kinh nghiệm của mình để hỗ trợ các tổng chưởng lí bang xây dựng một thỏa thuận dàn xếp quy mô lớn với ngành công nghiệp mạng xã hội, vốn cũng đang bị cáo buộc biết rõ những tác động gây nghiện và những tổn hại mà các nền tảng gây ra cho giới trẻ Mỹ nhưng vẫn để tình trạng đó tiếp diễn.

Tuần trước, Meta đồng ý chi tối đa 18 tỉ USD để dàn xếp vụ kiện mang tính bước với tổng chưởng lí của 47 bang cùng Washington D.C và một số vùng lãnh thổ của Mỹ. Những tổng chưởng lí này cáo buộc Meta đã trình bày sai mức độ tổn hại với sức khỏe tâm thần trẻ em do Facebook và Instagram gây ra.

Đây là thỏa thuận lớn nhất từ trước đến nay trong làn sóng kiện tụng khổng lồ đang nhằm vào các công ty mạng xã hội. Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng vấn đề còn lâu mới kết thúc khi hàng loạt vụ kiện khác vẫn đang được giải quyết.

Với vai trò đồng lãnh đạo tổ chức phi lợi nhuận Attention Initiative, Mike Moore nói với kênh CNBC rằng ông nhìn thấy cơ hội để đạt được một thỏa thuận dàn xếp quy mô lớn hơn, bao trùm nhiều công ty hơn và đi kèm những biện pháp khắc phục có tác động mạnh. Trong đó có việc thành lập một quỹ giáo dục cộng đồng cấp quốc gia, hoạt động lâu dài nhằm “giảm số lượng người trẻ trở thành nạn nhân của chứng nghiện và những tác hại mà nó gây ra”.

Theo thỏa thuận, Meta đồng ý thực hiện hàng loạt thay đổi liên quan đến thanh thiếu niên, gồm giới hạn thời gian sử dụng ứng dụng Facebook và Instagram của Meta ở mức 2 giờ mỗi ngày; chặn sử dụng từ 0 giờ đến 6 giờ sáng; tắt phần lớn thông báo đẩy trong giờ học từ 8 đến 15 giờ; tăng cường các biện pháp ngăn trẻ em tiếp cận nội dung giới hạn độ tuổi. Các ứng dụng cũng sẽ bổ sung nhiều công cụ kiểm soát dành cho phụ huynh.

Một kiểm toán viên độc lập sẽ đánh giá và báo cáo hằng năm về việc Meta tuân thủ các điều khoản trong 5 năm, còn phần lớn những cam kết của thỏa thuận có thời hạn 10 năm.

“Thỏa thuận với các bang là bước khởi đầu tuyệt vời trong việc giúp bảo vệ trẻ em trước những nguy cơ từ mạng xã hội. Các tổng chưởng lí đã làm rất tốt trong quá trình điều tra và khởi kiện, qua đó phơi bày những hành vi đáng lo ngại của Meta và ngành công nghiệp mạng xã hội, đồng thời đưa ra một khuôn mẫu về các biện pháp khắc phục mà ngành này phải thực hiện”, Mike Moore nói trong những bình luận công khai đầu tiên về vấn đề này.

Dù nhận thấy nhiều điểm tương đồng với cuộc chiến chống ngành thuốc lá gần 30 năm trước, Mike Moore cũng thừa nhận thế giới Big Tech (hãng công nghệ lớn) và mạng xã hội đặt ra hàng loạt thách thức mới, có thể khiến chiến lược cũ khó áp dụng nguyên vẹn.

Khác với thuốc lá - sản phẩm gần như không thay đổi và chủ yếu phục vụ nhu cầu giải trí - công nghệ dành cho người tiêu dùng liên tục phát triển. Vì thế, rất khó xác định ranh giới giữa công nghệ gây nghiện và có hại với công nghệ mang lại lợi ích cho xã hội.

“Thuốc lá vẫn là thuốc lá”, Jonathan Caulkins, giáo sư chính sách công tại Heinz College thuộc Đại học Carnegie Mellon (Mỹ), cho hay. Ngược lại, Jonathan Caulkinscho rằng có những khác biệt rất lớn giữa các ứng dụng như Facebook và TikTok. “Trong thế giới của AI và mạng xã hội, đơn giản là không thể biết những công nghệ đó sẽ mang lại lợi ích hay tác hại gì trong 5, 10 hoặc 15 năm tới”, ông nhận xét.

Jonathan Caulkins không tin một “thỏa thuận dàn xếp duy nhất” có thể giải quyết toàn bộ những mối lo ngại liên quan đến sức khỏe đang được nêu ra, trong bối cảnh công nghệ phát triển với tốc độ quá nhanh.

Dẫu vậy, Mike Moore nói rằng việc xây dựng trước nội dung cho một thỏa thuận dàn xếp tiềm năng vẫn rất quan trọng, nhằm bảo đảm các luật sư theo đuổi những biện pháp khắc phục có ý nghĩa nhất. Theo ông, một trong số đó là quỹ giáo dục cộng đồng.

Tuy nhiên, hàng chục bang cùng nhiều thành phố, quận hạt và khu học chánh cũng sẽ theo đuổi các biện pháp khắc phục khác nhau.

Mike Moore cho biết mục tiêu của Attention Initiative là “đảm bảo mọi người đều nghe thật rõ rằng Mỹ cần một chương trình giáo dục cộng đồng để khắc phục hậu quả, chương trình phòng ngừa, hay gọi bằng bất cứ tên nào cũng được”.

“Điều đó nên được thực hiện trên quy mô toàn quốc thay vì chia nhỏ theo từng thành phố, từng quận hạt, từng bang, bởi cách làm manh mún như vậy chỉ gây lãng phí rất nhiều tiền”, ông nhấn mạnh.

Thỏa thuận với Meta được công bố chỉ hơn một tuần sau khi một phiên tòa liên bang bắt đầu tại thành phố Oakland, bang California, Mỹ. Phía nguyên đơn do Tổng chưởng lí California Rob Bonta đồng dẫn đầu.

Vụ kiện được đệ trình năm 2023, cáo buộc Meta vi phạm luật liên bang và luật bang, trong đó có Đạo luật Bảo vệ Quyền riêng tư Trẻ em trên mạng (COPPA) cùng nhiều quy định về bảo vệ người tiêu dùng.

Sau khi thỏa thuận được công bố, Rob Bonta gọi đây là “mức sàn về mặt khái niệm chứ không phải mức trần”, đồng thời cho biết động thái này “gửi thông điệp đến những công ty khác trong ngành rằng chúng tôi chưa kết thúc và cũng kì vọng đạt được những kết quả tương tự từ họ”.

Meta không bình luận về khả năng đang có một thỏa thuận lớn hơn nhằm giải quyết những trở ngại pháp lí còn lại.

Trong tuyên bố sau khi công bố thỏa thuận, Meta cho biết một phần khoản tiền thanh toán (5,3 tỉ USD) phụ thuộc vào việc YouTube và TikTok cũng triển khai những thay đổi tương tự với dịch vụ của họ.

Google và TikTok không phản hồi khi được đề nghị bình luận. Snap, công ty đang đối mặt với nhiều vụ kiện, từ chối bình luận.

“Mặc định rằng sẽ chẳng có gì thay đổi”

Attention Initiative được thành lập bởi Josh Jacobs (22 tuổi). Anh xây dựng tổ chức phi lợi nhuận này tại bang Colorado (Mỹ), lấy cảm hứng một phần từ Truth Initiative, tổ chức y tế cộng đồng được thành lập trong khuôn khổ thỏa thuận dàn xếp với ngành thuốc lá và hiện do Mike Moore giữ chức chủ tịch.

Trước đó, Josh Jacobs đồng sáng lập công ty khởi nghiệp về quảng cáo trực tuyến và thương mại điện tử cùng những người bạn đại học. Sau đó, anh ngày càng thất vọng trước điều mà mình gọi là “động lực lệch lạc của ngành mạng xã hội, khi ưu tiên tối đa hóa mức độ tương tác hơn mọi thứ khác”.

Josh Jacobs bắt đầu nghiên cứu những điểm tương đồng giữa mạng xã hội và ngành thuốc lá. Nỗ lực này đã thôi thúc Josh Jacobs chủ động liên hệ với Mike Moore. Anh cho rằng cần phải hành động ngay khi vấn đề đang thu hút sự chú ý.

“Hầu hết những người cùng tuổi tôi không theo dõi phiên tòa này qua bản tin thời sự. Họ nhìn thấy thông tin trên mạng xã hội, và phần bình luận dưới những bài đăng đó hầu như đều mang thái độ hoài nghi. Nhiều người mặc định rằng sẽ chẳng có gì thay đổi cả”, Josh Jacobs nói.

Tuy nhiên, nhiều người trong ngành công nghệ lại lo ngại những thay đổi quá lớn.

Ngành công nghệ từ lâu đã quan ngại về các quy định và đạo luật có thể xâm phạm quyền tự do ngôn luận. Các chuyên gia cho rằng mạng xã hội có nhiều đặc điểm phức tạp khiến việc quản lí lĩnh vực này trở nên khó khăn.

Các biện pháp xác minh độ tuổi và công cụ kiểm soát của phụ huynh thường đi kèm với những kẽ hở pháp lí. Tại Úc, quy định hạn chế người dưới 16 tuổi dùng mạng xã hội có hiệu lực từ tháng 12/2025 ban đầu giúp giảm mức độ sử dụng, nhưng sau đó hoạt động trên các nền tảng này tăng trở lại. Một số chuyên gia cho rằng thanh thiếu niên ở Úc có thể tìm cách né các biện pháp hạn chế, trong đó có việc sử dụng mạng riêng ảo (VPN) hoặc khai báo sai tuổi.

Bên cạnh đó, sự xuất hiện ngày càng phổ biến của các chatbot AI và ứng dụng AI đồng hành đang làm nảy sinh nhiều mối lo ngại mới, đặc biệt khi trẻ vị thành niên sử dụng những công nghệ này. Tuy nhiên, các sản phẩm AI như vậy hiện nhìn chung chưa được xếp vào nhóm dịch vụ mạng xã hội.

Allison Ball, cựu lãnh đạo sản phẩm tại Facebook, từng đầu tư vào công ty khởi nghiệp do Josh Jacobs đồng sáng lập. Hiện là nhà đầu tư mạo hiểm, Allison Ball cho biết bà khâm phục công việc mà Josh Jacobs và Mike Moore đang thực hiện. Tuy nhiên, bà muốn họ tập trung sát vào những giải pháp thực sự có thể giúp giải quyết vấn đề, thay vì thúc đẩy những quy định có thể dẫn đến những hệ quả ngoài dự kiến.

“Đây là một trong những bài toán khó nhất mà xã hội hiện đại phải giải quyết. Việc xác định nên hạn chế quyền tự do đến đâu và ai phải chịu trách nhiệm là điều chính phủ rất khó làm đúng”, Allison Ball nói.

Bà đồng ý rằng giáo dục rất quan trọng, nhưng “chắc chắn không thể giải quyết toàn bộ vấn đề”.

Từ thuốc lá đến mạng xã hội

Trong số những người từng trực tiếp tham gia cuộc chiến pháp lí chống lại ngành thuốc lá, Mike Moore không phải người duy nhất nhận ra những điểm tương đồng với mạng xã hội.

Luật sư Joe Rice và Steve Berman là hai trong số những kiến trúc sư chủ chốt của thỏa thuận dàn xếp với ngành thuốc lá. Giống Mike Moore, họ tham gia các vụ kiện nhằm buộc các hãng dược chịu trách nhiệm về cuộc khủng hoảng nghiện thuốc giảm đau opioid ở Mỹ.

Steve Berman dự đoán Meta tiếp theo sẽ dàn xếp vụ kiện do các khu học chánh khởi xướng. Vụ kiện này bắt nguồn từ khoảng 1.300 khu học chánh trên khắp nước Mỹ, cáo buộc chủ sở hữu Facebook cùng các công ty mạng xã hội khác cố tình phổ biến những tính năng gây nghiện.

“Họ sẽ phải giải quyết vấn đề này, nếu không thì sẽ bị kiện mãi mãi”, Steve Berman nói.

Joe Rice, người có hãng luật Motley Rice đang tham gia nhiều phiên tòa liên quan đến mạng xã hội, cho biết để đạt được một thỏa thuận dàn xếp tổng thể, các hãng công nghệ phải hợp tác với nhau theo cách vốn không quen thuộc, bởi họ cạnh tranh gay gắt trong cùng một thị trường.

“Đến một lúc nào đó, hai hoặc ba nền tảng lớn nhất có thể nói: ‘Hãy nhìn xem, tất cả chúng ta nên cùng thống nhất về điều này’. Song hiện tại, họ chưa đứng cùng một phía”, ông bình luận.

Mike Moore nói ông đã bắt đầu làm việc với các tổng chưởng lí bang về nội dung có thể đưa vào một thỏa thuận dàn xếp tổng thể, nhưng từ chối bình luận thêm.

Mike Moore cũng đang phối hợp với các đồng nghiệp tại Truth Initiative để làm việc cùng Josh Jacobs và đại diện văn phòng các tổng chưởng lí bang.

Trong khi chưa đạt được một giải pháp rộng hơn, các vụ kiện vẫn tiếp tục được đưa ra xét xử theo kế hoạch.

Một trong số đó là vụ kiện nhằm vào Snap tại bang New Mexico (Mỹ). Tổng chưởng lí bang Raul Torrez, thành viên hội đồng quản trị Truth Initiative, đang dẫn đầu vụ kiện cáo buộc công ty liên quan đến hành vi bóc lột tình dục trẻ em.

Sự việc tương tự một vụ kiện tại New Mexico mà Meta cũng liên tiếp nhận hai phán quyết bất lợi.

Tháng 3, bồi thẩm đoàn yêu cầu Meta trả 375 triệu USD sau khi kết luận công ty đã đánh lừa người tiêu dùng về mức độ an toàn của các nền tảng.

Ngày 6/8, thẩm phán ở New Mexico tiếp tục kết luận Meta gây phương hại đến lợi ích công cộng và yêu cầu công ty trả thêm 567 triệu USD, đồng thời triển khai các biện pháp bảo vệ trẻ em trên nền tảng.

Phiên tòa trong vụ kiện Snap dự kiến diễn ra vào khoảng một năm nữa.

Sơn Vân