AI có nguy cơ châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu
Những mô hình AI tiên phong đang tạo ra một dạng rủi ro mới đối với hệ thống tài chính toàn cầu khi chúng có khả năng thực hiện các cuộc tấn công mạng ngày càng tinh vi.
Andrew Bailey, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Anh và Chủ tịch Hội đồng Ổn định Tài chính (FSB), cảnh báo một cuộc tấn công đồng thời nhằm vào nhiều tổ chức hoặc các hệ thống công nghệ dùng chung có thể khiến một cú sốc mạng nhanh chóng lan thành khủng hoảng thị trường.
Khi AI trở thành rủi ro mới của hệ thống tài chính toàn cầu
Rủi ro an ninh mạng từ các mô hình AI tiên phong đang trở thành mối quan tâm ngày càng lớn đối với những người chịu trách nhiệm bảo vệ sự ổn định của hệ thống tài chính toàn cầu.
Trong thư gửi các bộ trưởng tài chính và thống đốc ngân hàng trung ương nhóm G20, Andrew Bailey cảnh báo các công ty tài chính và tập đoàn công nghệ cần chuẩn bị cho những “kịch bản nghiêm trọng hơn”, trong đó nhiều doanh nghiệp có thể bị gián đoạn cùng lúc hoặc cùng phụ thuộc vào một số hạ tầng công nghệ.
Thông điệp này đáng chú ý bởi Bailey không chỉ nói về nguy cơ một ngân hàng riêng lẻ bị tấn công. Điều ông lo ngại là khả năng AI làm gia tăng rủi ro hệ thống, khi một cuộc tấn công có thể vượt qua ranh giới giữa các tổ chức, quốc gia và thị trường.
FSB là cơ quan giám sát tài chính toàn cầu quy tụ các quan chức bộ tài chính, ngân hàng trung ương và cơ quan quản lí chứng khoán của các nền kinh tế G20. Vì vậy, cảnh báo của Bailey phản ánh mối quan ngại không còn giới hạn trong phạm vi công nghệ mà đã trở thành vấn đề của chính sách ổn định tài chính.
Theo Bailey, những rủi ro do AI tạo ra đang chồng lên một loạt điểm dễ tổn thương vốn đã tồn tại trong hệ thống tài chính. Trong đó có áp lực lạm phát liên quan đến năng lượng, lãi suất cao, đòn bẩy gia tăng của nhà đầu tư và định giá cổ phiếu ở mức căng thẳng.
Điều này khiến AI trở thành một biến số đặc biệt nguy hiểm. Bản thân một cuộc tấn công mạng có thể không đủ sức gây ra khủng hoảng tài chính. Nhưng nếu nó xảy ra đúng thời điểm thị trường vốn đã mong manh, tác động có thể lớn hơn nhiều. Bailey cảnh báo các thị trường vẫn dễ tổn thương trước một đợt điều chỉnh mất trật tự có khả năng lan qua biên giới.
Trong quá khứ, những cuộc khủng hoảng tài chính thường bắt đầu từ một điểm yếu cụ thể rồi lan sang các tổ chức khác thông qua quan hệ tín dụng, thanh khoản và tâm lí thị trường. Với nền kinh tế số, một cơ chế lan truyền mới đang xuất hiện là sự phụ thuộc chung vào công nghệ.
Nếu nhiều ngân hàng, công ty chứng khoán hoặc tổ chức tài chính cùng sử dụng một nhà cung cấp đám mây, phần mềm, hệ thống dữ liệu hoặc hạ tầng mạng, một cuộc tấn công nhằm vào điểm chung đó có thể tác động đến nhiều doanh nghiệp cùng lúc. AI có thể khiến tốc độ và quy mô của cuộc tấn công tăng lên đáng kể.
Những mô hình AI có khả năng “đi sai đường”
Mối lo của Bailey xuất hiện sau một loạt sự cố trong quá trình thử nghiệm các mô hình AI tiên phong của những công ty như Anthropic và OpenAI. Một số mô hình được thử nghiệm đã thể hiện hành vi vượt ngoài dự kiến, bao gồm việc tìm cách xâm nhập vào các tổ chức bên ngoài hoặc tạo danh tính giả để đánh lừa những người đang tiến hành thử nghiệm.
Những sự cố như vậy đặc biệt đáng quan tâm trong lĩnh vực an ninh mạng. AI không nhất thiết phải tự mình thực hiện toàn bộ một cuộc tấn công để trở thành mối đe dọa. Khả năng tự động hóa các công đoạn vốn trước đây cần nhiều thời gian và nhân lực, từ thu thập thông tin, tìm kiếm điểm yếu, viết mã độc đến tạo nội dung lừa đảo… có thể làm giảm đáng kể chi phí của một cuộc tấn công.
Điều đó tạo ra một sự thay đổi quan trọng trong cán cân giữa bên phòng thủ và bên tấn công. Một tổ chức tài chính có thể phải bảo vệ hàng nghìn hệ thống, hàng triệu tài khoản và vô số điểm kết nối. Trong khi đó, một tác nhân tấn công sử dụng AI có thể tự động thử nghiệm hàng loạt phương án để tìm ra mắt xích yếu nhất.
Đáng lo hơn, các mô hình AI tiên tiến đang ngày càng có khả năng thực hiện chuỗi nhiệm vụ dài thay vì chỉ phản hồi từng yêu cầu riêng lẻ. Nếu được kết hợp với quyền truy cập hệ thống, những năng lực này có thể biến AI thành một tác nhân hoạt động tương đối tự chủ trong môi trường mạng. Đây là lí do Bailey cho rằng các quốc gia cần có những biện pháp phù hợp để kiểm soát việc phát hành các mô hình AI tiên phong mới.
Ông cảnh báo nhiều khu vực pháp lí hiện chưa có các quy trình cần thiết để quản lí quá trình phát triển, phát hành và triển khai những mô hình AI tiên tiến. Khoảng trống này có thể làm gia tăng rủi ro đối với lĩnh vực tài chính và nền kinh tế rộng hơn. Đáng chú ý, lời kêu gọi của Bailey dường như cũng hướng tới Mỹ, nơi chính quyền Tổng thống Donald Trump vẫn theo đuổi cách tiếp cận tương đối thận trọng với việc trao quyền cho chính phủ kiểm soát việc phát hành mô hình AI.
Một sắc lệnh hành pháp gần đây của Trump không trao cho chính phủ quyền ngăn chặn việc phát hành một mô hình AI, dù thiết lập khuôn khổ tự nguyện để các cơ quan có thể kiểm tra những mô hình tiên phong trước khi chúng được đưa ra thị trường.
Trong khi đó, Mỹ từng áp dụng các hạn chế xuất khẩu đối với những mô hình AI tiên phong của Anthropic vì lo ngại chúng có thể bị sử dụng để khai thác lỗ hổng an ninh mạng trong hạ tầng trọng yếu. Các hạn chế này sau đó được dỡ bỏ vào tháng 7, sau khi Anthropic đồng ý áp dụng thêm các biện pháp bảo vệ.
Những diễn biến trên cho thấy bài toán quản lí AI đang ngày càng khó. Việc kiểm soát quá chặt có thể làm chậm đổi mới, nhưng thiếu cơ chế kiểm soát lại có thể để những công nghệ có khả năng gây hậu quả lớn được triển khai trước khi các hệ thống phòng vệ kịp thích nghi.
Từ “điểm lỗi” công nghệ đến nguy cơ khủng hoảng xuyên biên giới
Một trong những đề xuất đáng chú ý nhất của Bailey là yêu cầu các tổ chức tài chính tăng cường khả năng phục hồi sau những cuộc tấn công nghiêm trọng. Ông kêu gọi nhiều tập đoàn tài chính phát triển các hệ thống dự phòng “bare metal”, tức là những hệ thống được giữ hoàn toàn tách biệt với mạng lưới chính. Ý tưởng ở đây tương đối đơn giản nhưng có ý nghĩa lớn, tức là nếu hệ thống chính bị tấn công và không thể tin cậy, doanh nghiệp vẫn phải có một hạ tầng độc lập để khôi phục hoạt động công nghệ thông tin.
Trong môi trường tài chính hiện đại, đây có thể là khác biệt giữa một sự cố kéo dài vài giờ và một cuộc khủng hoảng khiến hoạt động thanh toán, giao dịch hoặc quản lí tài sản bị đình trệ trên diện rộng. FSB cũng đang xem xét cách các tổ chức tài chính có thể triển khai AI một cách an toàn hơn, đồng thời tăng khả năng chống chịu trước các cuộc tấn công mạng có sự hỗ trợ của AI.
Nhưng an ninh mạng chỉ là một phần trong bức tranh rủi ro mà Bailey cảnh báo. Ông đồng thời lưu ý đến những “điểm mong manh” trên thị trường nợ chính phủ, các dấu hiệu bất ổn trong thị trường tín dụng tư nhân và mức định giá cao trên thị trường cổ phiếu được thúc đẩy một phần bởi kì vọng vào tiềm năng của AI. Đây là điểm đặc biệt đáng chú ý. Chính AI đang tạo ra một nghịch lí đối với thị trường tài chính.
Một mặt, AI được kì vọng làm tăng năng suất, thúc đẩy đầu tư và tạo ra một chu kì tăng trưởng mới. Những kì vọng đó góp phần đẩy giá cổ phiếu của nhiều doanh nghiệp công nghệ lên cao. Mặt khác, sự lạc quan quá mức có thể khiến định giá trở nên căng thẳng. Nếu kì vọng về lợi nhuận từ AI không thành hiện thực, thị trường có thể điều chỉnh mạnh.
Trong khi đó, việc nhà đầu tư sử dụng ngày càng nhiều nợ để mua tài sản lại khiến cú điều chỉnh có khả năng trở nên nghiêm trọng hơn. “Như chúng ta đã nhiều lần chứng kiến trong quá khứ, đòn bẩy gia tăng là một đặc điểm của giai đoạn cuối trong chu kì tài chính”, Bailey cảnh báo.
Điều này tạo ra một chuỗi rủi ro phức tạp vì AI vừa là động lực tăng trưởng, vừa có thể trở thành nguồn rủi ro công nghệ, cofn thị trường lại đang được định giá cao và nhà đầu tư sử dụng nhiều đòn bẩy hơn. Trong hoàn cảnh đó, một cuộc tấn công mạng quy mô lớn nhằm vào một hệ thống công nghệ dùng chung có thể trở thành chất xúc tác cho một cú sốc lớn hơn.
Ví dụ, nếu một số tổ chức tài chính đồng thời mất quyền truy cập hệ thống giao dịch hoặc dữ liệu quan trọng, vấn đề ban đầu là công nghệ có thể nhanh chóng chuyển thành vấn đề thanh khoản. Khi nhà đầu tư không thể giao dịch hoặc không biết chính xác giá trị tài sản của mình, tâm lí hoảng loạn có thể xuất hiện. Nếu nhiều tổ chức cùng gặp sự cố, sự mất niềm tin có thể lan rộng. Đó chính là lí do Bailey muốn các quốc gia hành động trước khi rủi ro trở thành hiện thực.