Thương mại Việt Nam lập kỉ lục 770 tỉ USD sau 8 tháng nhờ làn sóng đầu tư AI
Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt mức kỉ lục khoảng 770 tỉ USD trong 8 tháng đầu năm 2026, trong đó điện tử tiếp tục là động lực lớn nhất của xuất khẩu nhờ làn sóng đầu tư AI.
Nhu cầu liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu và làn sóng dịch chuyển sản xuất khỏi Trung Quốc đang mở thêm dư địa tăng trưởng, nhưng đồng thời đặt Việt Nam trước sức ép lớn về nhập khẩu, gian lận thương mại và yêu cầu nâng tỉ lệ nội địa hóa.
Điện tử hưởng lợi từ làn sóng đầu tư AI
Theo số liệu được Cục Thống kê công bố ngày 3/9, tổng kim ngạch thương mại của Việt Nam trong 8 tháng đầu năm đã lên khoảng 770 tỉ USD, mức cao chưa từng có trong cùng kì. Trong đó, xuất khẩu đạt khoảng 375 tỉ USD, còn nhập khẩu khoảng 395 tỉ USD, khiến Việt Nam ghi nhận mức thâm hụt thương mại khoảng 20,5 tỉ USD.
Đáng chú ý, đà tăng xuất khẩu đang được dẫn dắt bởi nhóm hàng điện tử. Trong 8 tháng, các sản phẩm điện tử mang về khoảng 101 tỉ USD, chiếm hơn một phần tư tổng giá trị xuất khẩu của Việt Nam.
Diễn biến này phản ánh một xu hướng lớn hơn đang diễn ra trong thương mại toàn cầu. Đó là sự bùng nổ đầu tư vào AI kéo theo nhu cầu ngày càng lớn đối với trung tâm dữ liệu, máy chủ, thiết bị điện tử, linh kiện và máy móc. Việt Nam, với vị trí ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng điện tử châu Á, đang hưởng lợi trực tiếp từ chu kì công nghệ này.
Không chỉ nhu cầu bên ngoài tăng lên, dòng vốn đầu tư và năng lực sản xuất của các doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam cũng đang mở rộng. Trong 8 tháng đầu năm, giá trị xuất khẩu của khu vực doanh nghiệp có vốn nước ngoài tăng 26,9% so với cùng kì, cao hơn đáng kể mức tăng 7,4% của khu vực doanh nghiệp trong nước.
Sự chênh lệch này cho thấy khu vực FDI tiếp tục giữ vai trò then chốt trong cỗ máy xuất khẩu của Việt Nam, đặc biệt ở những ngành có hàm lượng công nghệ và liên kết với chuỗi cung ứng toàn cầu như điện tử, máy móc.
Tuy nhiên, đây cũng là điểm mà Việt Nam cần đặc biệt lưu ý. Khi phần lớn giá trị xuất khẩu vẫn đến từ các doanh nghiệp nước ngoài, khả năng lan tỏa công nghệ và giá trị gia tăng sang khu vực doanh nghiệp trong nước trở thành một trong những thước đo quan trọng hơn của tăng trưởng.
Hà Nội đang thúc đẩy chuyển giao công nghệ, hợp tác giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa nhằm từng bước tăng tỷ lệ sản xuất trong nước. Nếu thành công, Việt Nam không chỉ hưởng lợi từ số lượng hàng hóa xuất khẩu tăng lên mà còn có thể giữ lại nhiều hơn giá trị kinh tế trong nước.
Thặng dư với Mỹ lớn, nhưng phụ thuộc nguyên liệu Trung Quốc
Một trong những điểm đáng chú ý khác của bức tranh thương mại là vị thế ngày càng lớn của Việt Nam trên thị trường Mỹ. Theo số liệu của Cục Điều tra Dân số Mỹ, Việt Nam có mức thặng dư thương mại lớn nhất thế giới với Mỹ trong nửa đầu năm, lên tới 114 tỉ USD.
Mỹ, Trung Quốc và Liên minh châu Âu (EU) hiện là ba thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam. Ở chiều nhập khẩu, Trung Quốc giữ vị trí áp đảo. Trong tổng giá trị nhập khẩu khoảng 395 tỉ USD của Việt Nam trong 8 tháng, hàng hóa từ Trung Quốc chiếm khoảng 162 tỉ USD.
Điều này cho thấy một nghịch lí của nền kinh tế định hướng xuất khẩu: Việt Nam ngày càng xuất khẩu nhiều hơn sang Mỹ và các thị trường phát triển, nhưng vẫn phụ thuộc đáng kể vào Trung Quốc về nguyên liệu, linh kiện và máy móc đầu vào.
Sự phụ thuộc này càng trở nên nhạy cảm trong bối cảnh Mỹ gia tăng kiểm soát nguồn gốc hàng hóa và cáo buộc một số quốc gia, trong đó có Việt Nam, trở thành nơi trung chuyển hàng hóa của doanh nghiệp Trung Quốc nhằm né thuế quan.
Việt Nam luôn khẳng định đang xây dựng thể chế, nâng cao năng lực thực thi pháp luật và các quy định nhằm chống gian lận thương mại. Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt trong hoàn cảnh kim ngạch xuất khẩu tăng nhanh và Việt Nam ngày càng trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Về triển vọng, chuyên gia kinh tế Adam Ahmad Samdin của Oxford Economics nhận định với vai trò là trung tâm sản xuất điện tử và máy móc quan trọng, đà xuất khẩu của Việt Nam có thể tiếp tục được hỗ trợ bởi chu kì công nghệ do AI dẫn dắt và tăng trưởng đầu tư vốn toàn cầu trong năm 2027.
Oxford Economics dự báo kinh tế Việt Nam tăng trưởng 8,3% trong năm 2026 và 7,7% trong năm 2027, với xuất khẩu điện tử và đầu tư tiếp tục là những động lực quan trọng.
GDP Việt Nam đã tăng 8,39% trong quý II/2026, cao hơn mức 7,9% của quý I. Chính phủ đang đặt mục tiêu tăng trưởng ít nhất 10% trong năm 2026.
Nếu chu kì đầu tư AI tiếp tục kéo dài, Việt Nam có thể đứng trước một cơ hội lớn để gia tăng xuất khẩu và thu hút thêm sản xuất công nghệ cao. Nhưng để biến kỉ lục 770 tỉ USD thương mại thành nền tảng tăng trưởng bền vững, bài toán không chỉ nằm ở việc xuất khẩu nhiều hơn. Việt Nam sẽ phải đồng thời nâng tỷ lệ nội địa hóa, giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, tăng chuyển giao công nghệ và kiểm soát chặt gian lận xuất xứ.