Huawei đối mặt phiên tòa có thể định hình cuộc chiến công nghệ Mỹ - Trung
Hơn 8 năm sau khi bị Mỹ truy tố, Huawei chuẩn bị bước vào một phiên tòa tại New York đậm mùi cuộc chiến công nghệ với các cáo buộc né tránh lệnh trừng phạt và đánh cắp bí mật thương mại.
Vụ án không chỉ đặt tập đoàn công nghệ Trung Quốc trước nguy cơ chịu thêm chế tài, mà còn có thể trở thành phép thử đối với chiến lược kiểm soát công nghệ của Washington và tương lai cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung.
Phiên tòa kéo dài từ những căng thẳng của nhiệm kì Trump đầu tiên
Một trong những vụ án pháp lí gây tranh cãi nhất giữa Mỹ và Trung Quốc sắp bước vào giai đoạn quyết định khi quá trình lựa chọn bồi thẩm đoàn dự kiến bắt đầu tại một tòa án ở New York trong tháng này.
Huawei, nhà sản xuất thiết bị viễn thông lớn nhất thế giới, phải đối mặt với cáo buộc của chính quyền Mỹ rằng tập đoàn đã xây dựng một kế hoạch nhằm giành lợi thế cạnh tranh thông qua gian lận điện tử và nhiều hành vi bất hợp pháp khác. Các công tố viên cho rằng hoạt động bị cáo buộc bắt đầu từ tháng 7/2007.
Huawei phủ nhận các cáo buộc và tuyên bố sẽ sử dụng mọi quyền pháp lí để bảo vệ lợi ích của mình. Công ty cho rằng lập luận tổng thể của chính phủ Mỹ là sai sự thật.
Đáng chú ý, ngay trước khi phiên xét xử diễn ra, các công tố viên Mỹ đã rút hai cáo buộc khỏi bản cáo trạng, trong đó có cáo buộc âm mưu vi phạm Đạo luật Quyền lực Kinh tế trong Tình trạng Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) và một cáo buộc liên quan đến vi phạm lệnh trừng phạt kinh tế. Tuy nhiên, phần lớn vụ án vẫn được giữ nguyên.
Huawei hiện vẫn phải đối mặt với tối đa 12 cáo buộc, trong đó có những cáo buộc liên quan đến việc đánh cắp bí mật thương mại của 6 công ty Mỹ. Các doanh nghiệp này hoạt động trong nhiều lĩnh vực như thiết bị mạng, công nghệ ăng-ten và kiến trúc phần cứng bộ nhớ.
Vụ án có nguồn gốc từ một thời điểm đặc biệt nhạy cảm trong quan hệ Mỹ - Trung. Tháng 12/2018, trong nhiệm kì tổng thống đầu tiên của Donald Trump, Giám đốc tài chính Huawei Mạnh Vãn Chu bị bắt tại Vancouver, Canada, theo lệnh của Mỹ khi đang quá cảnh.
Mạnh Vãn Chu, con gái nhà sáng lập Huawei Nhậm Chính Phi, sau đó đối mặt với nguy cơ bị dẫn độ sang Mỹ. Chính quyền Mỹ cáo buộc bà và Huawei đã đánh lừa HSBC cùng các ngân hàng khác về hoạt động kinh doanh liên quan đến Iran, qua đó duy trì khả năng sử dụng dịch vụ thanh toán bằng USD.
Trọng tâm của cáo buộc khi đó là Skycom, một công ty có trụ sở tại Hong Kong mà phía Mỹ cho rằng Huawei sử dụng để vận chuyển thiết bị sang Iran, vi phạm các lệnh trừng phạt của Washington đối với Tehran.
Năm 2021, Mạnh Vãn Chu được trả tự do và trở về Trung Quốc theo một thỏa thuận với giới chức Mỹ. Bà thừa nhận đã cung cấp thông tin không đúng cho một tổ chức tài chính về việc Huawei tuân thủ các quy định trừng phạt và kiểm soát xuất khẩu. Đổi lại, các cáo buộc chống lại bà sau đó được hủy bỏ.
Chính lời thừa nhận này hiện trở thành một phần quan trọng trong vụ án chống Huawei. Thẩm phán Ann Donnelly đã bác lập luận của Huawei rằng công tố viên không được phép sử dụng bản thừa nhận dài 4 trang của bà Mạnh vì điều đó xâm phạm quyền im lặng của doanh nghiệp.
Huawei đứng trước cuộc chiến công nghệ nhưng đã thay đổi nhờ chính lệnh trừng phạt
Huawei cho rằng nhiều hành vi bị cáo buộc xảy ra bên ngoài lãnh thổ Mỹ và vì vậy không thuộc phạm vi điều chỉnh của luật hình sự Mỹ. Công ty cũng lập luận rằng cáo buộc về một mô hình hoạt động phạm tội có tổ chức không liên quan đến một doanh nghiệp Mỹ.
Một điểm tranh cãi khác là Skycom. Huawei khẳng định đây là một đối tác kinh doanh độc lập, hợp pháp chứ không phải công ty con được che giấu như cáo buộc của phía Mỹ. Skycom đã giải thể vào năm 2017.
Những tranh luận này cho thấy vụ án không đơn thuần xoay quanh một số giao dịch hay bí mật thương mại cụ thể. Phía sau nó là câu hỏi lớn hơn về giới hạn quyền tài phán của Mỹ đối với hoạt động của một tập đoàn toàn cầu và mức độ mà Washington có thể sử dụng luật pháp Mỹ để kiểm soát các doanh nghiệp Trung Quốc hoạt động trên thị trường quốc tế.
Tầm quan trọng của vụ án càng lớn khi Huawei đã trở thành biểu tượng của cuộc cạnh tranh công nghệ giữa hai cường quốc. Từ năm 2019, Mỹ đưa Huawei vào Entity List của Bộ Thương mại, hạn chế khả năng tiếp cận công nghệ Mỹ với lí do an ninh quốc gia. Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) đồng thời cấm các doanh nghiệp sử dụng nguồn tiền chính phủ để mua thiết bị Huawei.
Về lí thuyết, những biện pháp này có thể tạo ra sức ép rất lớn đối với một tập đoàn phụ thuộc vào chuỗi cung ứng công nghệ quốc tế. Nhưng thực tế lại phức tạp hơn.
Huawei không biến mất. Ngược lại, hoạt động kinh doanh của tập đoàn đã phục hồi mạnh mẽ. Năm ngoái, Huawei ghi nhận doanh thu cao thứ hai trong lịch sử, bất chấp các biện pháp hạn chế của Mỹ. Mảng smartphone và điện tử tiêu dùng cũng hồi phục sau cú sụt giảm nghiêm trọng trong giai đoạn đầu của các lệnh trừng phạt.
Theo Lizzi Lee của Asia Society, chính các hạn chế của Mỹ đã buộc Huawei phải thay đổi chiến lược đổi mới, xây dựng các chuỗi cung ứng và hệ thống công nghệ trong nước. Đây chính là nghịch lí đáng chú ý nhất của cuộc chiến công nghệ.
Các biện pháp kiểm soát công nghệ có thể khiến một đối thủ suy yếu trong ngắn hạn, nhưng đồng thời tạo động lực để đối thủ đầu tư mạnh hơn vào năng lực tự chủ. Với Huawei, sức ép từ Washington đã trở thành động lực thúc đẩy quá trình nội địa hóa công nghệ.
Huawei khẳng định thành công kinh doanh của mình đến từ đầu tư dài hạn cho đổi mới và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, đối với Washington, khả năng phục hồi của tập đoàn không làm giảm ý nghĩa của các cáo buộc pháp lí.
Ngược lại, một phán quyết có lợi cho chính phủ Mỹ có thể củng cố lập luận rằng những hạn chế nhằm vào Huawei là cần thiết và có cơ sở pháp lí.
Cuộc chiến công nghệ giữa Trung Quốc và phương Tây lan tới châu Âu
Ý nghĩa của phiên tòa Huawei không chỉ nằm ở số phận của một doanh nghiệp. Nó diễn ra trong lúc Mỹ và các đồng minh ngày càng tập trung vào một vấn đề rộng hơn như ngăn công nghệ chiến lược và sở hữu trí tuệ phương Tây bị chuyển giao sang Trung Quốc.
Một vụ việc khác tại Bỉ gần đây cho thấy mặt trận này đang mở rộng sang lĩnh vực bán dẫn. Công tố viên Bỉ cho biết một người mang hai quốc tịch Trung Quốc và Bỉ, 52 tuổi, đã bị tạm giam từ tháng 5 với cáo buộc liên quan đến hoạt động gián điệp công nghệ bán dẫn.
Người này từng giữ vị trí cấp cao tại Belgan, một nhà sản xuất chip chuyên về gallium nitride, vật liệu được sử dụng trong xe điện, hàng không vũ trụ và các ứng dụng quân sự. Công ty tuyên bố phá sản vào tháng 7/2024.
Theo các công tố viên, người đàn ông này đồng thời giữ vai trò giám đốc tại một công ty Trung Quốc sản xuất cùng loại chip. Công ty Trung Quốc được thành lập chỉ vài tháng sau khi ông gia nhập Belgan và nhận tài trợ từ một quỹ đầu tư Trung Quốc.
Ông bị nghi ngờ đã chuyển trái phép tài sản trí tuệ và bí mật thương mại liên quan đến công nghệ sản xuất chip gallium nitride ra nước ngoài. Người này bị bắt tại sân bay Zaventem hồi tháng 5 khi chuẩn bị lên chuyến bay tới Bắc Kinh. Một nghi phạm thứ hai vẫn đang bị truy tìm.
Nếu đặt hai vụ việc cạnh nhau, có thể thấy cuộc cạnh tranh công nghệ Trung và phương Tây đang chuyển sang một giai đoạn mới. Trước đây, trọng tâm chủ yếu là thương mại và quyền tiếp cận thị trường. Hiện nay, chuỗi cung ứng, bằng sáng chế, dữ liệu, bí mật thương mại và công nghệ bán dẫn đều trở thành những mặt trận chiến lược.
Với Huawei, phiên tòa sắp tới có thể kéo dài tới 3 tháng khi công tố viên trình bày các bằng chứng. Một bản án có lợi cho Washington sẽ tạo thêm cơ sở để Mỹ bảo vệ chính sách kiểm soát Huawei và có thể khuyến khích các đồng minh áp dụng biện pháp tương tự.
Ngược lại, nếu Huawei giành được kết quả thuận lợi, tập đoàn sẽ có thêm một lợi thế pháp lí quan trọng trong cuộc đối đầu kéo dài với Washington cũng như phương Tây.
Sunny Cheung, chuyên gia nghiên cứu Trung Quốc tại The Jamestown Foundation, nhận định một phán quyết kết tội có thể có tác động vượt ra ngoài phạm vi vụ án, thậm chí ảnh hưởng đến quyết định của các quốc gia khác đối với Huawei.
Dù kết quả thế nào, vụ án cũng cho thấy cuộc chiến công nghệ Trung Quốc và phương Tây đã vượt xa câu chuyện về một công ty viễn thông. Nó đang trở thành cuộc cạnh tranh về năng lực đổi mới, quyền kiểm soát công nghệ và khả năng định hình các chuỗi cung ứng toàn cầu.