Elon Musk đúng hay sai khi hạ thấp cờ vua?
Elon Musk hiếm khi bỏ qua một trận khẩu chiến. Nhân viên cũ, nhà báo, chính trị gia, hễ ai chạm vào cái tôi của ông trên X, ông gần như luôn đáp trả, và thường đáp trả tới cùng.
Là một người đam mê game, tôi đã theo dõi lần người giàu nhất thế giới bị “muối mặt” vì bị phát hiện thuê người chơi hộ 2 tựa game Diablo IV và Path of Exile 2, rồi bị lộ là không biết những cơ chế cơ bản nhất. Nên khi Musk tranh cãi với trang web cờ vua chess.com vừa qua, tôi cũng có nhiều suy nghĩ về quan điểm của ông ta và câu chuyện AI trong môn thể thao trí tuệ này.
Musk vừa đúng, vừa sai
Musk viết trên X: "Cờ vua khó với con người, nhưng không khó với máy tính. Một ngày nào đó, nó sẽ được giải hoàn toàn như cờ đam. Từ giờ tới lúc đó, hoặc kể cả sau đó, cứ chơi cho vui — con người vẫn thích nhiều trò chơi/môn thể thao mà máy móc giỏi hơn hẳn”.
Điều Musk nói thực ra đã được biết đến từ gần 30 năm trước. Deep Blue của IBM đã đánh bại huyền thoại Garry Kasparov từ năm 1997. Hai thập niên sau, AlphaZero của DeepMind đã thắng máy chơi cờ Stockfish 8 với tỉ số chung cuộc 155 ván thắng, 6 thua, 839 hòa. Kết quả này có được sau khi Alpha Zero tự học bằng cách chơi với chính mình chỉ trong 9 giờ đồng hồ.
Đến năm 2026, Stockfish 18 đạt hệ số ELO khoảng 4.000 trên phần cứng mạnh, trong khi đỉnh cao của đương kim vô địch thế giới Magnus Carlsen là 2.882. Khoảng cách gần 1.200 điểm trên thang ELO này là một đẳng cấp vượt hẳn cỡ đại kiện tướng.
Nếu chỉ nói về năng lực đáng nể đó của máy tính trong cờ vua, khó ai có thể phản bác Musk. Tuy nhiên, vế sau của bài đăng lại khiến nhiều người “ngứa mắt” khi mang hàm ý mỉa mai. Động viên con người làm gì khi cả bài đăng là để nói máy tính giỏi hơn?
Hơn nữa, việc đem cờ đam vào so sánh lại càng làm dân cờ vua bức xúc. Cờ đam là môn đơn giản hơn nhiều so với cờ vua.
Trong cuộc đấu khẩu, Chess.com dẫn "số Shannon" nổi tiếng, do cha đẻ của lý thuyết thông tin Claude Shannon tính ra từ năm 1950. AI Claude của Anthropic được cho là được đặt tên theo nhà toán học này.
Theo đó, tổng số ván cờ vua khả dĩ rơi vào mức 10^120 ván. Số nguyên tử trong vũ trụ quan sát được thường được ước tính ở mức 10^80. chênh lệch giữa hai con số này là khoảng 40 bậc độ lớn.
Trong khi đó, cờ đam đã được máy tính giải hoàn toàn sau 13 năm phân tích. Cờ đam có không gian trạng thái nhỏ hơn cờ vua hàng chục bậc độ lớn, còn máy tính hiện nay vẫn còn cách rất xa dấu mốc “giải” hoàn toàn cờ vua.
Đúng như phong cách của Musk, ông phản pháo ngay. Ông nói con số thực tế thấp hơn số nguyên tử trong vũ trụ quan sát được. Nó không sai, chỉ có điều Musk nói tới số vị trí cờ hợp lệ, không phải số ván cờ. Số ván cờ và số vị trí cờ là hai khái niệm khác hẳn nhau về bản chất. Một vị trí cờ có thể đạt tới bằng rất nhiều trình tự nước đi khác nhau, nên số ván luôn lớn hơn số vị trí rất nhiều bậc.
Lắm tài, nhiều tật
Musk đã dẫn một con số khác, đo một thứ khác, rồi trình bày như thể nó phủ nhận luận điểm của đối phương. Lỗi phạm trù này có tên gọi hẳn hoi. Triết gia Nathan Ballantyne của Đại học Fordham, gọi đó là "epistemic trespassing", hiện tượng một chuyên gia trong lĩnh vực này tin rằng mình cũng đủ sức phán xét lĩnh vực khác.
Theo ông, nguyên nhân không nằm ở thiếu thông tin, mà ở sự kiêu hãnh. Người đã thành thạo một lĩnh vực dễ tin sự thông minh của mình là “ngọn đèn” có thể soi sáng bất kỳ căn phòng tối nào, trong khi thực chất họ chỉ là "khách du lịch lạc đường" ở lĩnh vực mới.
Ngay cả phương pháp tư duy Musk tự hào nhất cũng là con dao hai lưỡi ở đây. Suy luận lại mọi vấn đề từ những định luật cơ bản (first principles) là thứ giúp ông lèo lái được những SpaceX, Starlink hay X. Nhưng sử gia Adam Tooze chỉ ra rằng cách tư duy đó, khi áp vào những lĩnh vực đòi hỏi tri thức thực hành tích lũy qua thời gian, lại phản tác dụng.
Tooze ví von một người làm vườn giỏi nhận ra cỏ dại không nhờ học lại sinh học từ số không, mà nhờ kinh nghiệm qua nhiều mùa vụ. Tư duy cờ vua cũng vận hành theo cơ chế đó. Một đại kiện tướng giỏi nhờ hàng chục nghìn giờ nhận diện thế cờ, đoán nước đi, không phải ở việc tính được số trạng thái bàn cờ lớn cỡ nào.
Lật lại “phốt” thuê chơi game kể ở đầu bài, ta cũng có thể nhìn thấy cái tôi cao đã “phản chủ” ra sao. Musk tự nhận vị thế chuyên môn trong một sân chơi có cộng đồng khắt khe, rồi bị chính cộng đồng đó vạch trần bằng bằng chứng cụ thể. Những lúc đó, AI có mạnh đến mấy cũng không giúp được thể diện.
Cờ vua là thể thao, không phải bài toán chờ giải
Điều mà Elon Musk dường như đã sai là coi cờ vua như bài toán có đáp số. Trong khi hàng trăm năm qua, cờ vua là một môn thể thao, nơi giá trị không nằm ở việc tìm ra ai hay cái gì chơi tối ưu nhất.
Chúng ta đã biết máy tính giỏi đánh cờ hơn con người từ năm 1997, biết chắc tuyệt đối từ 2017. Nhưng suốt gần ba thập niên đó, cờ vua không hề suy tàn, mà còn nổi hơn bao giờ hết.
Chess.com đã cán mốc 200 triệu thành viên vào năm 2025, rồi vượt 250 triệu chỉ hơn một năm sau. Khi loạt phim Netflix "The Queen's Gambit" lên sóng vào cuối năm 2020, với minh tinh Anya Taylor-Joy đóng chính, doanh số bộ cờ vua tại Mỹ tăng 87% và sách dạy cờ tăng hơn 6 lần chỉ trong 3 tuần.
Không một AI hay máy đánh cờ nào lôi kéo được lượng người xem đó. Các kì thủ, với những cá tính khi chơi, những sai lầm và khoảnh khắc tỏa sáng rất “người” mới làm được điều này. Một môn thể thao được đo bằng khán giả và cộng đồng nó nuôi dưỡng được, không phải bằng việc nó đã bị máy móc chinh phục tới đâu.
AI của Musk cũng thua
Tuy nhiên, tìm hiểu bên lề cuộc đấu khẩu này lại gợi lại một câu chuyện khá hài hước gần đây. Đó là AI Grok của Musk lại không giỏi cờ vua cho lắm.
Tháng 8/2025, Google tổ chức giải Kaggle Game Arena, cho các mô hình AI hàng đầu đấu cờ vua với thể thức loại trực tiếp. Các “kì thủ” gồm Grok 4 của xAI, o3 và o4-mini của OpenAI, Gemini 2.5 Pro và Flash của Google.
Ở vòng đầu, Grok 4 thắng áp đảo 4-0. Musk lập tức đăng lên X bằng tự tin quen thuộc: "Đây chỉ là năng lực phụ thôi, xAI gần như chẳng mất sức cho việc chơi cờ".
Tuy nhiên đến vòng chung kết, Grok 4 lại thua trắng 0-4. Ở một ván, nó đi nước không hợp lệ. Ở ván khác, nó thí quân vô cớ dù đã kém quân từ khai cuộc. Tệ nhất, nó không thực hiện nổi những thế chiếu hết cờ cơ bản mà bất kỳ người chơi nghiệp dư nào cũng học được sau vài buổi tập.
Trang chess.com mô tả lối chơi của Grok ở trận chung kết là "không thể nhận ra" so với phong độ ngày đầu. Có thể Musk đã “ghim” cộng đồng cờ vua từ ngày đó? Không ai có thể chắc chắn.
Hơn một năm sau thất bại đó, Musk lại tự tin tuyên bố cờ vua "sẽ sớm được giải hoàn toàn" nhờ AI. Điều này giống như Musk đi mượn danh tiếng của các mô hình chuyên biệt về cờ để bảo chứng cho dòng AI ông làm chủ.
“Cứ chơi cho vui”: Cách cờ vua “dung nạp” máy móc đáng suy ngẫm
Năm 1998, một năm sau khi thua Deep Blue, chính Kasparov là người khởi xướng "cờ vua nâng cao". Thể thức này cho phép kì thủ dùng máy tính hỗ trợ, nhưng tự quyết nước đi cuối. Năm 2005, giải Freestyle Chess đẩy ý tưởng đó tới mức cho phép mọi người tham gia, dùng bao nhiêu máy tùy thích. Nhà vô địch giải đó không phải đại kiện tướng, mà là hai kì thủ nghiệp dư người Mỹ, chạy 3 máy tính phổ thông. Họ hạ cả siêu máy tính Hydra lẫn một đại kiện tướng 14 tuổi được hỗ trợ bởi kì thủ khác có ELO đẳng cấp 2600.
Mô hình người-máy phối hợp khá phổ biến cho tới khoảng năm 2017, thời điểm AlphaZero xuất hiện và “nghiền nát” Stockfish 8. Từ đó, con người không còn gì để bổ sung. Năm 2026, nhà nghiên cứu Scott Loftesness, nhận định các máy chơi cờ hiện tại đã tiến bộ tới mức sự can thiệp của con người còn làm giảm hiệu suất.
Nhưng đúng lúc vế "tối ưu" thuộc hẳn về máy, vế "thể thao" của cờ vua lại đang ở đỉnh cao chưa từng có, như số liệu Chess.com hay cơn sốt “The Queen's Gambit” đã cho thấy. Điều đó chỉ càng chứng minh giá trị của cờ vua chưa bao giờ nằm ở việc tối ưu, kể cả ở giai đoạn con người còn góp được chút gì cho máy.
Câu "cứ chơi cho vui" của Musk cũng có thể hiểu không theo nghĩa một lời an ủi nước đôi. Nó mô tả đúng thực trạng của môn thể thao trí tuệ. Con người đã tự vạch ra các tiêu chuẩn, thị hiếu và quan trọng nhất là vẫn coi trọng tính giải trí, thể thao. Nhờ đó, dù có nâng cao công nghệ thế nào, cờ vua vẫn "sống khỏe" hơn bao giờ hết.
Nghĩ rộng hơn, các môn thể thao khác, hay nghệ thuật, báo chí… cũng hoàn toàn có thể học theo cách cờ vua đang phát triển. Đó là công nhận và nhường máy móc phần “tối ưu”, nhưng giữ lại phần “trải nghiệm” của con người làm cốt lõi. Vì vậy, vấn đề không còn là AI có thể thay thế con người hay không, mà là mỗi ngành, mỗi cộng đồng có đủ tỉnh táo để rạch ròi giữa một AI thay thế và một AI bổ trợ hay không.
