TP.HCM thí điểm vùng phát thải thấp từ năm 2027: Lộ trình xanh hay áp lực sinh kế?
Dự thảo Đề án kiểm soát khí thải phương tiện giao thông trên địa bàn TP.HCM đang mở ra một cuộc cách mạng xanh cho siêu đô thị gần 14 triệu dân.
Tuy nhiên, hành trình đưa vùng phát thải thấp (LEZ) vào thực tế từ năm 2027 đòi hỏi những bước đi đồng bộ về cả hạ tầng, sinh kế lẫn hành lang pháp lí vững chắc.
TP.HCM đang đối mặt với bài toán sinh tử khi hệ thống gần 13 triệu phương tiện cơ giới – với xe máy chiếm gần 90% – đang gây áp lực khổng lồ lên môi trường đô thị. Nếu không có sự can thiệp kịp thời, đến năm 2030, lượng xe dự kiến sẽ chạm ngưỡng 15,16 triệu phương tiện, kéo theo thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm tỉ đồng mỗi năm do ô nhiễm không khí. Trong bối cảnh đó, việc thiết lập các vùng phát thải thấp (LEZ) được xem là chiến lược tầm vóc nhằm hiện thực hóa cam kết đạt mức phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 của Việt Nam.
Bệ đỡ pháp lí và bài toán đồng bộ hạ tầng giao thông
Thay vì áp dụng các biện pháp cấm đoán cơ học gây xáo trộn xã hội, đề án khéo léo chọn tư duy tiếp cận: hỗ trợ và chuẩn bị điều kiện trước, hạn chế và xử lí sau. Giai đoạn đầu của lộ trình sẽ tập trung tối ưu hóa và chuyển đổi xanh nhóm phương tiện công cộng, bao gồm xe buýt, taxi và xe công nghệ. Đây là những đối tượng có cường độ hoạt động cao, di chuyển hàng trăm cây số mỗi ngày. Do đó, việc cắt giảm khí thải từ nhóm này sẽ tạo ra hiệu ứng đòn bẩy mạnh mẽ cho môi trường đô thị trước khi tác động đến khu vực phương tiện cá nhân.
Theo lộ trình dự thảo, vùng phát thải thấp (LEZ) sẽ được thí điểm đầu tiên tại khu vực trung tâm hiện hữu và khu đô thị mới Thủ Thiêm từ giữa năm 2027. Sau giai đoạn thử nghiệm, mô hình này sẽ tiến tới phủ rộng toàn bộ vành đai 2 vào năm 2029 và hướng tới hoàn thành chuyển đổi xanh toàn diện trên địa bàn thành phố vào năm 2040.
Tại Hội nghị phản biện xã hội đối với dự thảo đề án do Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP.HCM tổ chức ngày 11/9, nhiều ý kiến cho rằng, để một đề án có tầm ảnh hưởng sâu rộng như LEZ không rơi vào cảnh "khúc cua gấp" gây chao đảo đời sống người dân, hạ tầng giao thông công cộng bắt buộc phải đi trước một bước. Người dân chỉ có thể tự nguyện từ bỏ phương tiện cá nhân khi hệ thống xe buýt chứng minh được tính đúng giờ, tốc độ di chuyển tối ưu và khả năng kết nối mạch lạc với các tuyến metro, bến xe. Việc thiết lập các làn đường ưu tiên cho xe buýt hiện nay đã có hành lang pháp lí mở đường vững chắc từ Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024, cũng như các chỉ đạo sát sao từ Chính phủ.
Đánh giá về tính khả thi dưới góc độ pháp lí, Luật sư Nguyễn Văn Hậu – Chủ tịch Hội Trọng tài Thương mại TP.HCM – nhận định: "Việc triển khai vùng phát thải thấp là bước đi tất yếu nhưng cần được đặt trên một hệ thống pháp lí chặt chẽ và minh bạch. TP.HCM đang sở hữu lợi thế lớn từ các cơ chế đặc thù của Nghị quyết 98, cho phép thành phố linh hoạt áp dụng các chính sách ưu đãi đầu tư và hỗ trợ tài chính vượt trội. Tuy nhiên, các văn bản hướng dẫn thi hành về niên hạn sử dụng xe cơ giới và tiêu chuẩn khí thải cần phải được ban hành sớm, rõ ràng, tránh sự chồng chéo giữa các cơ quan quản lí để doanh nghiệp lẫn người dân có đủ thời gian chủ động thích ứng".
Giải bài toán sinh kế bằng thị trường đổi xe xanh minh bạch
Phân tích của Luật sư Nguyễn Văn Hậu cho thấy, bên cạnh hạ tầng, rào cản lớn nhất khi triển khai vùng LEZ chính là sự ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu hộ gia đình có thu nhập thấp – những người coi chiếc xe máy cũ là công cụ mưu sinh duy nhất.
"Việc áp dụng chính sách hỗ trợ tiền mặt chung chung sẽ không giải quyết triệt để được gốc rễ vấn đề. Thành phố cần kiến tạo một hệ sinh thái thu mua và đổi xe cũ lấy xe xanh minh bạch, định giá chính xác dựa trên tình trạng kĩ thuật và mức độ gắn bó mưu sinh của từng đối tượng. Quá trình này đòi hỏi sự chung tay, đồng hành từ các tập đoàn sản xuất, phân phối xe điện lớn cùng với các gói tài chính dài hạn từ Nhà nước nhằm giảm bớt gánh nặng chi phí cho người lao động", ông Hậu nhấn mạnh.
Song song đó, mạch máu thông tin quyết định sự vận hành chính xác của vùng LEZ chính là việc xây dựng một cơ sở dữ liệu phương tiện "sạch". Lực lượng Công an cần phối hợp cùng các sở, ban, ngành để làm sạch dữ liệu, phân loại chi tiết phương tiện theo năm sản xuất, loại nhiên liệu và tần suất hoạt động thực tế. Khi công nghệ nhận diện, hệ thống camera phạt nguội và dữ liệu đăng kiểm được đồng bộ nhất quán, chính sách sẽ được thực thi một cách công bằng, minh bạch; từ đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân và ngăn chặn tối đa các hành vi trục lợi chính sách.
Cuộc cách mạng xanh tại siêu đô thị phương Nam chắc chắn sẽ đối mặt với nhiều va đập lợi ích. Dù vậy, chi phí đầu tư phòng ngừa ô nhiễm từ sớm luôn hiệu quả và tiết kiệm hơn rất nhiều so với việc khắc phục hậu quả môi trường về sau. Sự thành công của đề án này sẽ được khẳng định bằng chính chất lượng sống, bầu không khí trong lành của thế hệ mai sau và niềm tin vững chắc của người dân vào một tương lai đô thị phát triển bền vững.
