Đánh thức 'vương quốc cồn' miền Tây
Vĩnh Long không chỉ được biết đến là thủ phủ trái cây của miền Tây Nam Bộ, mà còn được ví như một “vương quốc cồn” độc nhất vô nhị khi sở hữu hàng chục cồn nổi được hình thành qua hàng thế kỉ.
Hành trình số hóa và rà soát hệ thống 77 cồn tự nhiên
Vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) từ lâu đã nổi tiếng với mạng lưới sông ngòi chằng chịt và những vườn cây trái quanh năm trĩu quả. Trong bức tranh ấy, tỉnh Vĩnh Long nổi lên như một điểm sáng đặc biệt. Không chỉ được mệnh danh là thủ phủ trái cây của miền Tây Nam Bộ, Vĩnh Long còn được ví như một “vương quốc cồn” độc nhất vô nhị. Nơi đây sở hữu hàng chục cồn nổi được hình thành qua hàng trăm năm, tạo nên một hệ sinh thái sông nước đặc sắc, mang đậm bản sắc văn hóa và tự nhiên hiếm nơi nào có được.
Nhằm khẳng định và tôn vinh giá trị độc đáo này, tỉnh Vĩnh Long đã hoàn tất hồ sơ đề cử Kỷ lục Việt Nam là tỉnh có nhiều cồn nhất nước. Theo hồ sơ đề cử kỷ lục, tỉnh Vĩnh Long (bao gồm Bến Tre và Trà Vinh cũ) hiện có đến 77 cồn hình thành hoàn toàn tự nhiên. Các cồn này phân bố rộng khắp trên địa bàn 33 xã, phường, trải đều và đan xen trên các hệ thống sông lớn của vùng châu thổ, gồm: Sông Tiền, sông Hàm Luông, sông Cổ Chiên, sông Hậu, sông Ba Lai và khu vực các cửa sông, ven biển.
Khác biệt hoàn toàn với các bãi bồi mang tính chất tạm thời, dễ bị dòng nước cuốn trôi hay thay đổi hình dạng sau mỗi mùa lũ, 77 cồn được thống kê trong hồ sơ đề cử kỷ lục lần này là những thực thể địa mạo hình thành tự nhiên vững chắc, ổn định qua hàng thế kỉ. Ngoài ra, các cồn đều có tên gọi riêng gắn liền với lịch sử, được cộng đồng dân cư địa phương thừa nhận và đã gắn bó mật thiết với các hoạt động cư trú, sản xuất hoặc khai thác thực tế của người dân qua nhiều thế hệ.
Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Vĩnh Long, để có được một con số chính xác và đầy đủ hệ thống như vậy, sở đã chủ trì, phối hợp chặt chẽ với các nhiều đơn vị liên quan. Tất cả đã cùng tham gia vào một chiến dịch rà soát, thống kê, đối chiếu và kiểm chứng thông tin thực tế trên phạm vi toàn tỉnh.
Ông Dương Hoàng Sum - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Vĩnh Long, chia sẻ về quá trình này: “Toàn bộ các cồn đều được lập danh mục chi tiết, xác định tọa độ vị trí rõ ràng, địa bàn quản lí cụ thể và tổng hợp đầy đủ thông tin để phục vụ công tác xác lập kỷ lục. Đây hoàn toàn là các số liệu, thông tin tư liệu được tổng hợp, đối chiếu và kiểm chứng từ thực tiễn. Đây cũng là kết quả của một quá trình khảo sát, rà soát đồng bộ và thống nhất trên phạm vi toàn tỉnh. Nguồn tư liệu quý giá này không chỉ phục vụ cho mục tiêu đạt kỷ lục trước mắt, mà còn là nền tảng quan trọng cho công tác nghiên cứu khoa học, quản lí tài nguyên môi trường, bảo tồn cảnh quan tự nhiên, quy hoạch không gian phát triển đô thị - nông thôn, thúc đẩy chuyển đổi số và hoạch định các chính sách phát triển bền vững trong tương lai”.
Giá trị văn hóa - lịch sử
Điểm nhấn làm nên giá trị vượt trội của quần thể cồn tại Vĩnh Long không chỉ nằm ở số lượng, mà cốt lõi là ở cấu trúc phân bố mang tính liên hoàn. Hệ thống cồn này trải dài dọc theo các tuyến sông chính của vùng hạ lưu sông Mekong. Nó tạo nên một cảnh quan sông nước mang tính đặc trưng cao, thể hiện sự liên kết chặt chẽ về mặt không gian địa lí lẫn lịch sử hình thành.
Trên các cồn nổi này, không gian tự nhiên hoang sơ vẫn được lưu giữ một cách khéo léo bên cạnh các vườn cây ăn trái quanh năm xanh tốt. Thảm thực vật ven sông phong phú cùng môi trường sống trong lành gắn liền với hệ sinh thái sông nước chính là điều kiện tiên quyết để thực hiện các mục tiêu bảo tồn cảnh quan, phát triển mô hình du lịch xanh, du lịch cộng đồng.
Bên cạnh giá trị về mặt tự nhiên, các cồn nổi này còn gắn liền với dòng chảy lịch sử khai phá, định cư và phát triển của các thế hệ cư dân Nam Bộ từ thuở đi mở cõi. Trên những vùng đất mới, người dân đã tụ họp, lập nên làng xóm, xây dựng nhà cửa, ổn định sinh hoạt và phát triển các hoạt động sản xuất. Trải qua thời gian, họ đã cùng nhau kiến tạo và lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, kết tinh thành cái gọi là “văn minh miệt vườn” hay “văn hóa sông nước”.
Mỗi cái tên được đặt cho các cồn không chỉ là một danh từ địa lí, mà đó là một phần ký ức của địa phương. Tên cồn phản ánh sinh động lịch sử hình thành, đặc điểm tự nhiên riêng biệt hoặc những câu chuyện, tri thức dân gian truyền miệng được lưu giữ từ đời này sang đời khác. Hệ thống địa danh phong phú này đóng góp một phần quan trọng tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo, định vị cái tên Vĩnh Long trên bản đồ di sản văn hóa Việt Nam.
Đặc biệt, trong đời sống hiện đại, hệ thống cồn tiếp tục giữ vai trò là không gian sinh kế cốt lõi của hàng ngàn hộ gia đình địa phương. Đây là nơi diễn ra các hoạt động sản xuất nông nghiệp trù phú với các vườn cây ăn trái đặc sản có giá trị kinh tế cao, các mô hình nuôi trồng thủy sản tiên tiến và các hoạt động kinh tế hộ gia đình bền vững. Đất đai màu mỡ từ phù sa sông Mekong đã nuôi sống và làm giàu cho bao thế hệ người dân trên cồn.
Kỳ vọng đột phá du lịch
Từ hàng chục năm qua, nhiều người dân sống trên cồn đã chủ động phát huy lợi thế sẵn có để làm sinh kế bằng các hoạt động du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, hạ tầng giao thông thủy còn thiếu đồng bộ; nhiều bến đón khách nhỏ lẻ, biển chỉ dẫn chưa thống nhất nên hoạt động du lịch chỉ tập trung ở một số cồn quen thuộc, trong khi hàng chục cồn gần như đứng ngoài bản đồ du lịch.
Bà Phạm Thị Ngọc Trinh, chủ homestay Út Trinh khá nổi tiếng trên cù lao An Bình, đồng thời là người sáng lập Công ty Du lịch Mekong Travel, cho biết bà từng chủ động kết nối các cồn lân cận để phục vụ du khách và tạo nguồn thu cho cộng đồng làm du lịch. Tuy nhiên, để có được sự kết nối du lịch thông suốt giữa 77 cồn cần có chính sách, chiến lược cụ thể và điều hành của chính quyền, cơ quan quản lí du lịch địa phương.
“Khách quốc tế thường không tìm đến những dịch vụ xa hoa, mà thích đạp xe qua vườn cây, cùng chủ nhà nấu bữa cơm miền Tây, nghe đờn ca tài tử và thức dậy giữa tiếng chim. Điều họ cần là trải nghiệm sống như một người dân bản địa. Vì thế việc giữ được không gian tự nhiên đã thành công một nửa, đó là lợi thế sẵn có của các cồn. Việc còn lại là phải có người tổ chức kết nối, đưa khách đến khám phá các cồn khác nhau”, bà nói.
Theo chủ homestay này, bài học từ nhiều mô hình du lịch cộng đồng cho thấy cư dân địa phương chính là tài sản quý nhất. Nếu người dân hưởng lợi trực tiếp từ du lịch, họ sẽ có động lực giữ gìn cảnh quan và bản sắc. Điều này đòi hỏi chính quyền hỗ trợ đào tạo kĩ năng làm du lịch, chuyển đổi số trong quảng bá, nâng chất homestay, chuẩn hóa an toàn giao thông thủy và xây dựng quy chế bảo vệ môi trường trên các cồn. Nhiều hộ dân hiện đã biết tận dụng mạng xã hội để tiếp cận khách, nhưng vẫn thiếu kỹ năng kể chuyện, bán sản phẩm và kết nối với các nền tảng đặt phòng. Chuyển đổi số vì thế không chỉ dành cho đô thị mà còn là chìa khóa giúp những cồn nhỏ vươn ra thị trường quốc tế.
Theo các chuyên gia du lịch, thay vì quảng bá từng cồn riêng lẻ, Vĩnh Long có thể xây dựng thương hiệu chung cho một quần thể du lịch cồn với nhiều hành trình khác nhau. Mỗi cồn nên có một “câu chuyện” riêng: Cồn trái cây, cồn sinh thái, cồn văn hóa, cồn nông nghiệp hữu cơ hay cồn bảo tồn chim nước…
“Nếu cồn nào cũng tham quan vườn, ăn trái cây, đi xuồng thì khách chỉ cần đến 1 cồn là đủ. Khi đó, chẳng những không phát huy được lợi thế và danh tiếng của địa phương có nhiều cồn nhất mà các điểm đến sẽ cạnh tranh lẫn nhau thay vì bổ trợ cùng phát triển”, bà Trinh chia sẻ.