Albert EinsteinKì 4 - FBI lập hồ sơ 1.427 trang về Albert Einstein
Albert Einstein được nhớ đến như một trong những nhà vật lý có ảnh hưởng nhất thế kỉ 20. Song hơn hai thập niên sống ở Mỹ, ông là nhân vật được FBI quan tâm vì các hoạt động chính trị, xã hội và những mối quan hệ của mình.
.png)
Hồ sơ FBI (Cục Điều tra Liên bang Mỹ) về Albert Einstein bắt đầu được lập từ tháng 12/1932, khi ông chuẩn bị định cư lâu dài tại Mỹ. Đến khi Albert Einstein qua đời ngày 18/4/1955, hồ sơ này đã lên tới 1.427 trang, theo tạp chí National Geographic.
Con số 1.427 trang dễ gây ấn tượng, nhưng không nên hiểu rằng FBI theo dõi Einstein từng ngày trong hơn hai thập niên hoặc hồ sơ chứa bằng chứng ông phạm tội. Kho tài liệu được giải mật gồm nhiều báo cáo điều tra, thông tin nền, tài liệu về những người và tổ chức có liên hệ với Einstein, cùng các tài liệu thể hiện mối quan tâm của FBI với quan điểm chính trị của ông.
FBI bắt đầu quan tâm đến Albert Einstein từ trước Thế chiến II
Einstein đến Mỹ trong một thời kì đặc biệt căng thẳng của lịch sử thế giới.
Năm 1932, khi FBI bắt đầu lập hồ sơ Albert Einstein, Đức đang chìm trong khủng hoảng chính trị và Adolf Hitler chuẩn bị giành quyền lực. Đến năm 1933, Hitler trở thành Thủ tướng Đức.
Einstein, một người Do Thái công khai phản đối chủ nghĩa phát xít, không trở lại Đức và quyết định định cư tại Mỹ.
Einstein không chỉ hoạt động trong lĩnh vực khoa học. Ông lên tiếng về hòa bình, chống chủ nghĩa quân phiệt, phản đối phân biệt chủng tộc, ủng hộ quyền của người Do Thái và tham gia nhiều hoạt động xã hội. Ngoài ra, Einstein còn có quan hệ với các tổ chức và cá nhân thuộc cánh tả.
Những hoạt động đó khiến Einstein trở thành một nhân vật đặc biệt trong mắt các cơ quan an ninh Mỹ, nhất là khi nước này ngày càng lo ngại về chủ nghĩa cộng sản và ảnh hưởng của Liên Xô.
Các tài liệu được công khai trên trang web FBI Vault cho thấy FBI theo dõi những hoạt động chính trị của Einstein, trong đó có các vấn đề liên quan đến năng lượng nguyên tử. FBI cũng tiến hành điều tra về Einstein và một số người có quan hệ với ông, gồm cả một cộng sự bị nghi ngờ có liên hệ với tình báo nước ngoài.
FBI Vault là thư viện trực tuyến công khai của FBI, nơi cơ quan này đăng tải các tài liệu đã được giải mật hoặc công bố theo Đạo luật Tự do Thông tin (FOIA).
Tuy nhiên, con số 1.427 trang không phải thước đo cho mức độ nguy hiểm hay tội lỗi của Einstein. Hồ sơ FBI có thể bao gồm cả thông tin do người khác cung cấp, báo cáo về các tổ chức, những mối quan hệ xã hội, thư từ và nhiều cuộc điều tra nhằm xác minh những cáo buộc hoặc tin báo.
Vì vậy, cách nói chính xác hơn là FBI đã duy trì một hồ sơ điều tra và thu thập thông tin về Einstein trong thời gian dài, thay vì theo dõi ông suốt 23 năm.
Vì sao lãnh đạo FBI nghi ngờ Albert Einstein?
J. Edgar Hoover đứng đầu cơ quan điều tra liên bang của Mỹ từ năm 1924. Ông tiếp tục giữ chức giám đốc từ khi cơ quan này mang tên FBI năm 1935 cho đến 1972.
Điểm đáng chú ý là J. Edgar Hoover đặc biệt cứng rắn với các tổ chức mà ông cho là có liên hệ với chủ nghĩa cộng sản. Einstein lại có nhiều hoạt động xã hội và chính trị khiến ông bị đặt vào phạm vi quan tâm của FBI.
National Geographic cho biết J. Edgar Hoover đặc biệt nghi ngờ các hoạt động xã hội và chính trị của Einstein. Nhà vật lý nổi tiếng này công khai phản đối phân biệt chủng tộc, chủ nghĩa dân tộc cực đoan và vũ khí hạt nhân, đồng thời lên tiếng về hòa bình và những bất bình đẳng trong xã hội.
Ngoài ra, Einstein có quan điểm thiên về cánh tả trong một số vấn đề kinh tế và xã hội. Ông phê phán chủ nghĩa tư bản và năm 1949 viết bài “Why Socialism?” để trình bày quan điểm về chủ nghĩa xã hội.
Những hoạt động và quan điểm này, cùng với việc Einstein có quan hệ với một số tổ chức cánh tả, khiến ông bị FBI theo dõi trong bối cảnh nước Mỹ lo ngại về chủ nghĩa cộng sản.
Einstein và nỗi lo về vũ khí nguyên tử
Một yếu tố khác khiến Einstein trở thành nhân vật nhạy cảm trong mắt chính quyền Mỹ là mối liên hệ của ông với vấn đề vũ khí hạt nhân.
Năm 1939, Einstein kí bức thư gửi Tổng thống Mỹ Franklin D. Roosevelt, cảnh báo rằng nghiên cứu về uranium có thể dẫn tới phản ứng dây chuyền và khả năng phát triển những loại vũ khí có sức công phá rất lớn.
Bức thư được nhà kinh tế Alexander Sachs trực tiếp trình bày với Tổng thống Roosevelt ngày 11/10/1939. Chính phủ Mỹ bắt đầu quan tâm nghiêm túc hơn đến nghiên cứu uranium và phản ứng dây chuyền hạt nhân. Những hoạt động này về sau phát triển thành chương trình nghiên cứu hạt nhân quy mô lớn trong thời chiến và cuối cùng dẫn đến Dự án Manhattan.
Dự án Manhattan là chương trình nghiên cứu và phát triển quy mô khổng lồ của Mỹ trong Thế chiến II, quy tụ hàng nghìn nhà khoa học, kỹ sư, kỹ thuật viên và nhân viên quân sự. Những nhà khoa học như J. Robert Oppenheimer, Enrico Fermi, Hans Bethe cùng nhiều người khác trực tiếp tham gia các nghiên cứu then chốt phục vụ việc chế tạo vũ khí hạt nhân. Đáng chú ý là Einstein không nằm trong số đó.
Song từ góc nhìn an ninh, Einstein là một trường hợp đặc biệt. Ông vừa là nhà khoa học có uy tín quốc tế, vừa có quan hệ rộng trong giới trí thức và chính trị, đồng thời đã công khai lên tiếng về các vấn đề liên quan đến chiến tranh, hòa bình và năng lượng nguyên tử.
Einstein không giữ chức vụ chính trị trong chính phủ Mỹ, nhưng danh tiếng khoa học khiến những phát biểu của ông có sức ảnh hưởng rất lớn.
Khi Einstein lên tiếng về chủ nghĩa phát xít, chiến tranh, phân biệt chủng tộc, quyền của người Do Thái, hòa bình hay vũ khí hạt nhân, những tuyên bố đó nhanh chóng thu hút sự chú ý của báo chí và cả các cơ quan an ninh. Điều này khiến ông khác với phần lớn các nhà khoa học cùng thời.
FBI từng lập hồ sơ về nhiều nhân vật nổi tiếng
FBI dưới thời J. Edgar Hoover từng điều tra và lập hồ sơ về rất nhiều nhân vật nổi tiếng, đặc biệt những người có hoạt động chính trị, xã hội hoặc quan hệ với các tổ chức mà cơ quan này cho là đáng quan tâm.
Các hồ sơ trải rộng trên nhiều lĩnh vực, từ chính trị, hoạt động xã hội, dân quyền đến văn hóa, giải trí và khoa học, trong đó có những nhân vật nổi tiếng như Albert Einstein, Martin Luther King Jr., Marilyn Monroe, Frank Sinatra, Elvis Presley và Eleanor Roosevelt.
Tuy nhiên, việc một cái tên xuất hiện trong FBI Vault không đồng nghĩa người đó từng phạm tội hoặc bị FBI điều tra vì hoạt động bất hợp pháp. Nội dung mỗi hồ sơ rất khác nhau: Có tài liệu ghi lại các cuộc điều tra, nhưng cũng có những nội dung chủ yếu tập hợp thông tin công khai, thư từ, báo cáo hoặc tài liệu liên quan đến một nhân vật hay sự kiện.
Chẳng hạn, FBI cho biết hồ sơ về bà Eleanor Roosevelt, vợ Tổng thống Franklin D. Roosevelt và là nhà hoạt động nhân quyền lỗi lạc, chủ yếu gồm các bài viết đã được công bố, thư từ và tài liệu từ các cơ quan khác, bên cạnh một số tài liệu của cơ quan này.
Vì vậy, việc Albert Einstein xuất hiện trong FBI Vault cần được hiểu trong bối cảnh rộng hơn. Hồ sơ về ông phản ánh sự quan tâm từ FBI với các hoạt động, mối quan hệ và quan điểm chính trị của nhân vật có ảnh hưởng lớn.
Albert Einstein từng nằm trong tầm ngắm của các cơ quan an ninh Đức
FBI không phải cơ quan an ninh duy nhất từng quan tâm đặc biệt đến Einstein. Trước khi trở thành công dân Mỹ, Einstein đã nằm trong tầm ngắm của các cơ quan chính trị và an ninh Đức.
Ngay từ năm 1932, các cơ quan giám sát chính trị tại Đức đã thu thập thông tin về hoạt động chống chiến tranh và các mối quan hệ chính trị của Einstein.
Khi Adolf Hitler và Đức Quốc xã lên nắm quyền, Einstein đang ở nước ngoài. Là một người Do Thái, nhà trí thức nổi tiếng và công khai phản đối chủ nghĩa quân phiệt, Einstein nhanh chóng trở thành mục tiêu của chế độ mới.
Nhà Einstein tại Đức bị khám xét, tài sản của nhà khoa học nổi tiếng này bị tịch thu năm 1933 và tên ông xuất hiện trong chiến dịch tuyên truyền của Đức Quốc xã. Mối đe dọa trở nên nghiêm trọng đến mức Einstein không quay lại Đức.
Tháng 9/1933, ông tìm nơi trú ẩn tại Anh. Trong khoảng ba tuần, Einstein được đưa đến một căn lều bằng gỗ nhỏ tại vùng đất hoang sơ Roughton Heath, hạt Norfolk, Anh. Ông được nghị sĩ Oliver Locker-Lampson che chở, trong khi một số người địa phương mang súng săn canh gác quanh khu vực. Theo tờ The Guardian, Einstein khi đó bị Đức Quốc xã coi là một trong những kẻ thù nguy hiểm và có nguy cơ bị ám sát.
Các tài liệu lịch sử cho thấy Đức Quốc xã xem ông là một đối thủ chính trị và mục tiêu của chính sách đàn áp.
Nói cách khác, Einstein từng bị hai hệ thống quyền lực ở hai phía Đại Tây Dương nhìn bằng con mắt nghi ngờ, nhưng hoàn cảnh hoàn toàn khác nhau. FBI theo dõi Einsteintrong bối cảnh chống chủ nghĩa cộng sản và lo ngại an ninh quốc gia, còn chế độ Quốc xã xem ông là một nhà trí thức Do Thái và người chống phát xít cần bị đàn áp.
.jpg)