'Hoa hồng' tinh vi, mọi sai phạm có thể xảy ra
Việc hàng loạt giáo sư, tiến sĩ và chuyên gia đầu ngành y tế vướng vòng lao lý vì tội nhận hối lộ không chỉ là một cuộc khủng hoảng niềm tin sâu sắc, mà còn bộc lộ những lỗ hổng chí tử trong cơ chế quản lý hiện hành.
Khi quyền lực chuyên môn bị cuốn vào các giao dịch kinh tế thiếu minh bạch, cái giá phải trả không chỉ là danh dự của người thầy thuốc mà là sự đứt gãy của nguồn lực tinh hoa quốc gia.
Dưới góc nhìn phát triển, NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính (Học viện Chính trị Bộ Quốc Phòng) khẳng định: Đã đến lúc chúng ta cần thay đổi tư duy làm chính sách: "Trị bệnh" tận gốc bằng cách tách bạch quản trị kinh tế khỏi chuyên môn, định giá đúng giá trị chất xám để xây dựng "sức đề kháng" tự nhiên cho y đức, thay vì chỉ dùng chế tài hình sự để xử lý phần ngọn.
Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính về vấn đề này
Từ lỗ hổng cơ chế đến sự tha hóa "chất xám"
- Thưa NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính, ông nhìn nhận như thế nào sau "giông bão", khởi tố nhiều lãnh đạo ngành y của quốc gia ?
- NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Gần đây, cơ quan chức năng liên tiếp khởi tố các giáo sư, tiến sĩ, chuyên gia đầu ngành trong lĩnh vực y tế về tội nhận hối lộ đã tạo nên một cơn địa chấn dư luận.
Theo tôi, việc xử lý nghiêm minh các sai phạm là bước đi tất yếu để làm sạch bộ máy và thượng tôn pháp luật. Tuy nhiên, nhìn từ góc độ phát triển bền vững, sự sụp đổ của những tượng đài chuyên môn này để lại một khoảng trống lớn về chất xám và đặt ra một bài toán chính sách cấp bách.
Đó là làm thế nào để xây dựng một hành lang pháp lý đủ mạnh nhằm bảo vệ người thầy thuốc trước những cạm bẫy kinh tế, đồng thời giữ vững nguồn lực tinh hoa cho nền y học nước nhà?
- Có ý kiến cho rằng, ngành y có dấu hiệu thoái hoá "chất xám", ông nghĩ sao?
- NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Qua tìm hiểu của tôi, những giáo sư, tiến sĩ bị khởi tố là những trí thức có đóng góp không thể phủ nhận cho sự nghiệp bảo vệ sức khỏe nhân dân.
Họ dành nửa đời người để học tập, nghiên cứu, trực tiếp cứu sống hàng ngàn bệnh nhân và đào tạo nên nhiều thế hệ bác sĩ kế cận. Quyền lực chuyên môn và uy tín xã hội của họ là tài sản quốc gia.
Tuy nhiên, sai phạm của họ không chỉ đơn thuần đến từ sự suy thoái đạo đức cá nhân, mà phản ánh một hệ quả tất yếu khi quyền lực chuyên môn bị đặt sai vị trí trong một cơ chế quản lý tài chính lỏng lẻo.
Nhiều năm qua, mô hình vận hành viện công tại Việt Nam buộc các chuyên gia y tế hàng đầu vừa phải gánh vác nhiệm vụ chuyên môn, vừa phải kiêm nhiệm công tác quản lý hành chính, từ đấu thầu, mua sắm vật tư đến phê duyệt dự án.
Khi đẩy những nhà khoa học, những người làm chuyên môn thuần túy vào môi trường kinh tế thương mại đầy rủi ro pháp lý nhưng lại thiếu một hành lang quản trị minh bạch, sự sa ngã trước những khoản "hoa hồng" tinh vi từ các doanh nghiệp sân sau là điều rất dễ xảy ra.
Hậu quả của những vụ án này là tổn thất kép: Ngân sách nhà nước bị thâm hụt, người bệnh phải gánh chịu chi phí điều trị đắt đỏ, cấu trúc nhân lực y tế cao cấp bị đứt gãy và nghiêm trọng nhất là niềm tin của xã hội vào chiếc áo blouse trắng bị rạn nứt sâu sắc.
Kỹ trị để kiến tạo và phòng ngừa
- Theo ông, để ngành y phát triển lành mạnh, việc áp dụng các biện pháp chế tài hình sự mới có ý nghĩa ra sao? Điều cốt lõi để ngành y hướng tới là gì?
- NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Theo tôi, vấn đề trên chỉ dừng lại ở việc giải quyết phần ngọn. Điều cốt lõi là phải thay đổi tư duy làm chính sách, chuyển từ cơ chế "quản lý, áp đặt" sang "kiến tạo, phòng ngừa" thông qua bốn giải pháp nền tảng sau:
Đầu tiên là cần tách bạch quản trị bệnh viện theo mô hình hiện đại: Cần luật hóa mô hình tách đôi quyền lực tại các cơ sở y tế công lập.
Các bệnh viện lớn phải thành lập Hội đồng quản lý chuyên nghiệp, nơi các hoạt động mua sắm, tài chính, đấu thầu được vận hành độc lập bởi các chuyên gia kinh tế, chuyên gia quản trị và luật sư.
Bác sĩ, giáo sư phải được trả về đúng phòng bệnh và phòng nghiên cứu. Người làm chuyên môn chỉ tham gia hội đồng khoa học với vai trò xây dựng tiêu chí kỹ thuật, chất lượng của thuốc và thiết bị y tế, tuyệt đối không tham gia vào quy trình định giá, thương thảo hợp đồng hay chấm thầu.
Sự cô lập các quyết định chuyên môn khỏi dòng chảy tiền tệ này là giải pháp căn cơ nhất để triệt tiêu cơ hội nhận hối lộ, bảo vệ các nhà khoa học khỏi những rủi ro pháp lý thương mại.
Cùng với đó là định giá đúng "giá trị chất xám" bằng chính sách đãi ngộ đặc thù. Cụ thể, một trong nguyên nhân sâu xa dẫn đến tiêu cực là thu nhập của nhân lực ngành y, bao gồm cả những chuyên gia trình độ cao, chưa tương xứng với công sức học tập và áp lực trách nhiệm gánh vác.
Nhà nước cần thiết kế bảng lương đặc thù cho ngành y, đặc biệt là cơ chế đãi ngộ vượt trội cho các chuyên gia có học hàm, học vị cao và thâm niên cống hiến. Mức thu nhập hợp pháp của họ phải đủ để đảm bảo một cuộc sống thịnh vượng và danh dự cá nhân.
Khi quyền lợi chính đáng được bảo đảm đầy đủ, "sức đề kháng" tự nhiên của người thầy thuốc trước các cám dỗ vật chất sẽ được nâng cao, giảm thiểu tối đa động cơ đánh đổi sự nghiệp lấy tiền bất chính.
Tiếp đó là số hóa và minh bạch hóa tuyệt đối chuỗi cung ứng y tế. Cụ thể, xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia bắt buộc về giá thuốc, vật tư và thiết bị y tế, thực hiện công khai 100% trên các nền tảng đấu thầu điện tử thông minh.
Quy trình này phải có sự giám sát liên thông, trực tiếp từ các cơ quan kiểm toán, thuế và quản lý giá. Việc số hóa toàn diện sẽ xóa bỏ cơ chế "xin - cho" và các "vùng mờ" thiếu minh bạch — nơi các thỏa thuận đi đêm nảy sinh.
Khi mọi thông tin về giá cả, cấu hình thiết bị và lịch sử nhà thầu đều hiển thị công khai, mọi hành vi nâng khống giá để trích tỷ lệ phần trăm sẽ lập tức bị hệ thống cảnh báo và phát hiện sớm.
Một vấn đề quan trọng là lập chế tài kinh tế gắn liền với đạo đức nghề nghiệp.
Cụ thể, bên cạnh luật hình sự, cần ban hành các bộ quy tắc ứng xử và đạo đức nghề nghiệp nghiêm ngặt gắn liền với các chế tài kinh tế nặng nề, bao gồm tước giấy phép hành nghề vĩnh viễn và tịch thu tài sản do phạm tội mà có.
Đồng thời, cần xây dựng cơ chế bảo vệ và khen thưởng xứng đáng cho những người dám đấu tranh tố cáo tiêu cực trong nội bộ ngành. Điều này giúp tạo ra áp lực kép: Người thầy thuốc "không thể" tham nhũng nhờ cơ chế tách bạch, "không cần" tham nhũng nhờ đãi ngộ cao và "không dám" tham nhũng nhờ chế tài nghiêm khắc.
- Theo ông, ngành y tế cần làm gì để thoát khỏi khủng hoảng hiện nay?
- NCS. Thạc sĩ Nguyễn Đức Tính: Khủng hoảng trong ngành y tế thời gian qua là một phép thử đau đớn nhưng cũng là cơ hội vàng để hệ thống tự nhìn nhận và thay đổi. Việc thanh lọc hệ thống bằng pháp luật phải đi đôi với việc tái thiết hệ thống bằng chính sách kiến tạo.
Một hành lang pháp lý minh bạch, một mô hình quản trị tách bạch giữa chuyên môn và kinh tế, cùng một chính sách đãi ngộ tương xứng sẽ là "tấm khiên" vững chắc nhất bảo vệ những bộ óc tinh hoa của nền y học nước nhà.
Đó là con đường duy nhất để đưa chiếc áo blouse trắng trở lại đúng với sứ mệnh cao cả, liêm chính và nhân văn vốn có.
