Có một Hội An khác sau phố vàng, đèn lồng
Không chỉ mái ngói, tường vàng hay đèn lồng, Hội An hiện lên trong tranh của bốn nghệ sĩ trẻ qua người thợ làm mắt cửa, bà cụ làm sáo đất, người giữ xe và những lát cắt đời sống đang đổi thay.
Hội An là một trong những đô thị có diện mạo dễ nhận biết nhất Việt Nam. Tường vàng, mái ngói rêu phong, Chùa Cầu, đèn lồng, những con phố nhỏ bên sông đã trở thành hình ảnh quen thuộc trong hội họa, nhiếp ảnh và du lịch. Sự quen thuộc ấy cũng đặt người sáng tác trước câu hỏi: còn có thể nhìn Hội An như thế nào khi phố cổ đã được chụp và vẽ quá nhiều?
Triển lãm Hoài Phố cảm tác mở ra một cách tiếp cận khác khi bốn nghệ sĩ Phạm Thủy Tiên, Lâm Gia Huấn, Một Quả Tắc và Phan Anh Thư dành thời gian sống, quan sát Hội An trước khi đưa vùng đất này vào tác phẩm. Các sáng tác được hình thành từ chương trình lưu trú nghệ sĩ vào tháng 5/2026, trong đó họ đến làng nghề, tìm hiểu kiến trúc, gặp nghệ nhân và trò chuyện với người dân địa phương.
Từ những chuyến đi ấy, Hội An bước vào tranh không chỉ bằng các biểu tượng nổi tiếng. Người làm nghề truyền thống, cư dân phố cổ, cánh đồng, cây cỏ, một quán rượu đêm hay những chi tiết kiến trúc ít được du khách để tâm cũng trở thành chất liệu sáng tác.
Những con người phía sau phố cổ
Những cư dân bình thường xuất hiện khá nhiều trong tranh Phan Anh Thư. Bà cụ sáo đất bắt đầu từ một người phụ nữ ở làng gốm Thanh Hà, vẫn ngồi bên những chiếc sáo đất nhiều màu và tiếp tục công việc đã gắn với đời sống làng nghề qua nhiều năm.
Ở Xưởng mắt cửa, Anh Thư tìm đến một nghệ nhân đã hơn 20 năm làm mắt cửa cho Hội An. Đây là chi tiết kiến trúc quen thuộc trên nhiều ngôi nhà cổ, gắn với đời sống tinh thần và mong cầu bình an. Theo ghi chép của nghệ sĩ, khi nhà cũ và những chủ nhân cũ dần vơi đi, mắt cửa xuất hiện nhiều hơn tại hàng quán, cửa hiệu. Người nghệ nhân trong xưởng nhỏ vẫn tiếp tục công việc đã theo mình hàng chục năm.
Câu chuyện về cư dân bản địa hiện rõ hơn trong Gói ghém. Nhân vật là một người giữ xe đang thu lại những đồng tiền kiếm được sau ngày mưu sinh. Trong tay ông có tờ 20.000 đồng in hình Chùa Cầu. Một biểu tượng nổi tiếng của Hội An được đặt cạnh người lao động bình thường đang sống ngay giữa đô thị di sản.
Những lá thư đã cũ bắt đầu từ cuộc gặp một bà cụ vào buổi sáng sớm. Người phụ nữ lặng lẽ lần giở những lá thư, còn nghệ sĩ tự hỏi bà đang nhớ một người thân hay nhớ Hội An của những năm tháng trước. Từ đó xuất hiện một câu hỏi khác: giữa phố cổ đông đúc hôm nay, muốn gặp những người bản địa, liệu người ta có phải thức dậy trước lúc dòng du khách tràn xuống phố?
Hội An không chỉ có màu vàng
Bảng màu Hội An trong tranh Phạm Thủy Tiên rời khỏi sắc vàng quen thuộc. Hiu Hiu được hình thành từ những màu xanh nghệ sĩ bắt gặp trong phố: xanh ngọc của vôi ve, xanh lá, xanh rêu và màu cây cỏ. Những sắc màu ấy gợi một Hội An vừa cổ kính vừa thích nghi với đời sống hiện tại.
Trong Thoăn thoắt, đôi bàn tay lao động gợi ra cánh đồng, mùa màng và tuổi thơ, nhưng phía sau thấp thoáng cảm giác về một nơi chốn đang thay đổi. Dưới bóng cây lại gợi một nghịch lý: người hiện đại thường tìm đến những nơi cổ xưa để tìm ký ức và cảm giác thuộc về, dù đôi lúc đó là ký ức chưa từng thực sự thuộc về họ. Một người chưa từng sống ở Hội An vẫn có thể thấy thân thuộc trước mái ngói, con hẻm hay tiếng rao bởi ký ức còn có thể hình thành từ những hình ảnh văn hóa được chia sẻ qua nhiều thế hệ.
Những chi tiết nhỏ và có phần riêng tư của phố Hội trở thành chất liệu trong tranh Một Quả Tắc. Ghé vào bắt đầu từ chùm hoa đăng tiêu màu cam rủ xuống trước cửa một quán ăn đêm, nơi khoảng lặng bên trong đối lập với phố xá đông đúc bên ngoài. Hạ vàng giữ lại những chùm hoàng yến bên tường vàng và cảm giác đạp xe dọc bờ sông, còn Tỏ lòng bắt nguồn từ những khóm hoa huệ cam gặp trong tháng 5, bất chợt nối Hội An với ký ức tuổi thơ của nghệ sĩ.
Hội An trong tranh Một Quả Tắc cũng không hoàn toàn thuộc về quá khứ. Quán rượu đêm được hình thành từ lần cô cùng bạn mặc Việt phục đi bộ trong phố rồi ghé một quán rượu trên tầng lầu. Không gian ẩn phía trên những con phố cổ khiến cô liên tưởng đến Nighthawks của Edward Hopper. Với Màn đêm và Tỏ lòng, thực tại lại đan xen những hồi ức có phần mơ hồ. Phố cổ lúc này vừa là một địa danh có lịch sử, vừa là nơi người trẻ tiếp tục tạo ra trải nghiệm và ký ức mới.
Đăng tiêu, hoàng yến, một quán rượu trên lầu hay chuyến xe đạp ven sông đều là những hình ảnh rất nhỏ, nhưng cho thấy di sản vẫn tiếp nhận đời sống hôm nay. Người trẻ đến Hội An không chỉ tìm lại một quá khứ có sẵn mà còn mang theo trải nghiệm của mình, để rồi rời đi với một Hội An riêng.
Vốn cổ bước vào ngôn ngữ tạo hình mới
Các mảng chạm ở chùa, hội quán, hình tượng mắt cửa và dấu tích kiến trúc trở thành chất liệu của Lâm Gia Huấn. Anh đưa chúng vào tranh lụa, kết hợp gouache với kỹ thuật thếp vàng, bạc để khai thác ánh sáng và không gian.
Dạ Bạch lấy cảm hứng từ đêm bên dòng Thu Bồn. Lớp bạc mỏng được thếp ở mặt sau lụa tạo ánh sáng mờ xuyên qua tán cây. Ráng chiều ở An Mỹ ghi lại khoảnh khắc ngày chuyển sang đêm trên cánh đồng, còn “Trà” Chiều xuất phát từ Trà Quế, đưa cảnh quan và sinh hoạt đời thường vào tranh.
Trong Quy và Phụng, Huấn vẽ hai em nhỏ bán hàng rong ở phố cổ. Tên hai em gợi đến rùa và phượng, những linh vật quen thuộc trong văn hóa phương Đông. Hình ảnh trẻ nhỏ đang mưu sinh được đặt cạnh các biểu tượng truyền thống, tạo mối liên hệ giữa đời sống hiện tại với những lớp văn hóa đã có trước đó.
Những yếu tố thuộc về di sản vì thế không chỉ nằm trong kiến trúc. Mắt cửa đi từ ngôi nhà cổ vào xưởng người thợ rồi xuất hiện trong tranh; làng gốm được nhìn qua một bà cụ làm sáo đất; Trà Quế không chỉ là địa danh mà còn là cánh đồng, ánh chiều và sinh hoạt của con người.
Một Hội An vẫn đang thay đổi
Các tác phẩm nhìn Hội An như một đô thị đang sống thay vì không gian đứng yên trong quá khứ. Phố cổ thay đổi, cư dân thay đổi, nghề truyền thống thích nghi với đời sống mới và những hoạt động hiện đại tiếp tục đi vào vùng đất có lịch sử lâu đời.
Nếu chỉ nhìn Hội An qua Chùa Cầu, mái ngói, tường vàng và đèn lồng, người ta mới thấy phần dễ nhận biết nhất. Phía sau đó còn có người làm gốm ở Thanh Hà, người làm mắt cửa, người giữ xe, trẻ em bán hàng và những cư dân vẫn bắt đầu một ngày bình thường giữa dòng khách đến rồi đi.
Hội An không chỉ là đối tượng để ngắm nhìn mà còn gợi suy nghĩ về cách con người hôm nay sống cùng di sản. Bảo tồn một đô thị cổ không chỉ là giữ cho những công trình không biến mất. Đằng sau phố vàng và những chiếc đèn lồng còn có những con người làm nên đời sống của vùng đất ấy. Khi họ vẫn làm nghề, sinh sống, trao truyền ký ức và thích nghi với đổi thay, di sản mới thực sự tiếp tục sống.
Hoài Phố cảm tác được giới thiệu qua hai chặng. Chặng Hội An diễn ra trong tháng 9 tại Lam Kitchen, thuộc Anmira Hội An - Village of Arts and Culture. Các tác phẩm sau đó được đưa đến TP.HCM, trưng bày tại Annam Gallery từ 9/10 đến 8/11.
Một số hình ảnh tại triển lãm (trượt <> để xem nhiều tranh hơn)
