KOL – Hào quang, hệ lụy và trách nhiệmBài 2: Nổi tiếng trên thế giới ảo, đi tù trong… cuộc đời thực

Hệ lụy từ những hành vi này là vô cùng to lớn. Không ít KOL vi phạm phải trả giá đắt. Mỗi KOL cần nâng cao đạo đức, thượng tôn pháp luật. Và, phải hiểu rằng, sự uy tín lâu dài mới là giá trị cốt lõi của người làm truyền thông.

Nổi tiếng, nhưng phải giữ cho mình ánh hào quang lành mạnh

Lượt xem có thể đưa một người trở thành “sao mạng” chỉ sau một thời gian ngắn. Nhưng, làm sao để vị thế "sao mạng" của mỗi cá nhân tỏa sáng bền lâu, không mất đi giá trị? Đó là bài toán khó đối với không ít KOL/KOC ở Việt Nam.

Theo Minh Vẹo (Lê Viết Vũ Minh), AI đang giúp người sáng tạo sản xuất nội dung nhanh hơn, nhưng cũng khiến không gian số bão hòa. Một khi ai cũng có thể tạo kịch bản, hình ảnh hay video bằng AI, thì nội dung rất dễ trùng lặp và thiếu bản sắc. Vì vậy, cuộc cạnh tranh không còn đơn thuần là ai tạo được nhiều lượt xem hơn, mà là ai xây dựng được dấu ấn riêng và giữ được niềm tin của người xem.

Minh Vẹo cho rằng, sự nổi tiếng của một cá nhân được tạo nên từ sự nhất quán. Người sáng tạo cần xác định rõ mình muốn mang lại giá trị gì, theo đuổi cách thể hiện nào và kiên trì với định hướng đó; thay vì liên tục chạy theo xu hướng hay thuật toán. AI có thể hỗ trợ sản xuất, nhưng góc nhìn, cá tính và bản sắc vẫn là yếu tố quyết định..

Với Hoa hậu, người mẫu H'Hen Niê, sức ảnh hưởng trên mạng xã hội được gắn với những hoạt động cụ thể trong đời sống cộng đồng. Hoa hậu Hoàn vũ Việt Nam 2017 nhiều lần chia sẻ về các dự án cộng đồng mà cô trực tiếp tham gia, từ xây dựng thư viện cho trẻ em đến trồng rừng.

Trong dự án xây dựng thư viện tại Lai Châu, sau khi H'Hen Niê chia sẻ mong muốn thực hiện dự án, đại diện Đại sứ quán Israel đã chủ động kết nối và đề nghị hỗ trợ thêm một thư viện. Với dự án trồng rừng, cô tham gia sau khi nhận thấy sự quan tâm của cộng đồng đối với vấn đề thiếu rừng; đồng thời chia sẻ hình ảnh và quá trình thực hiện trên mạng xã hội.

“

“Tôi nhận ra rằng, khi mình đưa ra thông tin chính xác, chân thật và hành động thực chất thì mọi người sẽ tin tưởng, đồng hành”

Hoa hậu H'Hen Niê

Trong khi đó, theo ca sĩ Đen Vâu, âm nhạc là cách anh truyền tải những câu chuyện đời sống, suy nghĩ tích cực và sự đồng cảm. Sức ảnh hưởng từ âm nhạc cũng được nam rapper gắn với các hoạt động hướng đến cộng đồng; trong đó, có những dự án như “Nương em”. Một phần nguồn lực từ hoạt động âm nhạc và lượng người theo dõi, được anh kết nối với các chương trình cộng đồng đã thật sự lan tỏa mạnh mẽ trên không gian mạng.

Đen Vâu nhấn mạnh đến trách nhiệm của người có sức ảnh hưởng trong môi trường số, nơi thông tin được lan truyền với tốc độ rất nhanh.

“

“Chưa bao giờ sự kết nối giữa các cơ quan chức năng, các KOL/KOC, các nền tảng mạng xã hội và người dùng cuối, lại rõ nét như hiện tại”

Ca sĩ Đen Vâu

Theo anh, trong môi trường thông tin ngày càng phức tạp, người dùng cần chủ động tìm đến những nguồn tin đáng tin cậy. “Một thông tin khi mình quyết định cho lan tỏa. Hãy tìm kiếm những nơi phát ra thông tin đúng đắn và chính xác. Đó là cổng thông tin của báo chí chính thống, các trang tin chính thức của Chính phủ và Nhà nước. Đó là cách để chúng ta giữ vững sự an toàn của chính mình trong thời đại số” - Đen Vâu chia sẻ.

Ở góc độ người làm nội dung, ông Đặng Nam Hải Triều cho rằng: Khi lượt xem, lượt thích và lượt chia sẻ trở thành những chỉ số quan trọng để đánh giá sức hút của một nội dung. Người sáng tạo rất dễ bị cuốn vào cuộc đua về số lượng. Một thông tin chưa được kiểm chứng, nhưng đang được nhiều người quan tâm có thể tạo ra lượng tương tác lớn. Nếu vội vàng đăng tải, hoặc chia sẻ lại, người làm nội dung có thể góp phần đưa một thông tin chưa chính xác đến với hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người trên không gian mạng.

Trong môi trường số, khi một nội dung có thể được tạo ra và lan truyền nhanh hơn bao giờ hết, bài toán của KOL/KOC không còn dừng ở việc làm sao để được nhìn thấy. Quan trọng hơn là làm sao để sau ánh hào quang, khán giả vẫn còn lí do để tin và tiếp tục ở lại.

Theo ông Đặng Nam Hải Triều, đây là vấn đề đặc biệt đáng lưu ý với những người đã có lượng người theo dõi lớn. Khi một KOL/KOC chia sẻ thông tin, sức lan tỏa của nội dung không còn nằm trong phạm vi trang cá nhân. Một thông tin sai có thể tiếp tục được người khác sao chép, trích dẫn và phát tán trên nhiều nền tảng khác nhau.

“

"Các KOL/KOC muốn giữ ánh hào quang nổi tiếng của mình một cách bền vững; hãy tạo cho mình giá trị thật, lành mạnh trong không gian mạng"

Ông Đặng Nam Hải Triều

Bệ phóng kinh tế số và chiếc cầu nối nhân văn giữa lòng đại chúng

Nhìn ở góc độ tích cực, các nền tảng trực tuyến thật sự là bệ phóng kinh tế và tri thức chưa từng có cho hàng triệu người Việt. Làn sóng thương mại điện tử, trí tuệ nhân tạo (AI) và các xu hướng số hóa đã biến mạng xã hội thành nơi tạo công ăn việc làm, khởi nghiệp và lan tỏa những giá trị nhân văn sâu sắc.

Đánh giá về góc độ bứt phá tài chính và kết nối hệ sinh thái số, bà Nguyễn Hiền Mi - Chủ tịch SCI, khẳng định: "Không gian mạng đã tạo ra một mặt phẳng cơ hội hoàn toàn mới cho giới trẻ. Thông qua các nền tảng số, các dự án khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, các chiến dịch tác động xã hội (CSR); hay các quỹ cộng đồng, có thể nhanh chóng tiếp cận nguồn lực, kết nối những nhà đầu tư và những trái tim nhân ái, mà trước đây phải mất nhiều năm mới làm được. Tương tác trực tuyến mở ra cánh cửa bứt phá tài chính và khẳng định giá trị bản thân cho bất kỳ ai có đủ trí tuệ và sự nhạy bén".

Không dừng lại ở bài toán sinh kế hay khởi nghiệp, các nền tảng số còn giúp văn hóa và nghệ thuật dân tộc vượt qua ranh giới địa lí để tiếp cận công chúng theo những cách thức hoàn toàn mới.

“

"Nhiều người từng lo ngại nghệ thuật thị giác hay triển lãm mỹ thuật sẽ bị bó hẹp trong các không gian hàn lâm"

Giám tuyển Hoàng Minh Châu

Tuy nhiên, nhờ tương tác trên không gian mạng, các không gian nghệ thuật sáng tạo đã phá vỡ rào cản địa lí. Việc quảng bá các tác phẩm di sản, văn hóa dân tộc hay giới thiệu các nghệ sĩ trẻ ra công chúng quốc tế trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Mạng xã hội giúp công chúng, đặc biệt là giới trẻ, nâng cao thị hiếu thẩm mỹ và tiếp cận nghệ thuật một cách tự nhiên, sống động".

Ở khía cạnh đời sống thường nhật, mạng xã hội biến thành chất keo gắn kết cộng đồng, nơi tinh thần tương thân tương ái được kích hoạt chỉ sau vài cú chạm. Phong Miêu - admin trang "Rùa Cột Dọc" trên Facebook – một kênh cộng đồng quy tụ hàng trăm ngàn người hâm mộ – chia sẻ: "Mạng xã hội tạo ra những không gian thảo luận vô cùng sôi nổi cho người hâm mộ. Đó không chỉ là nơi chia sẻ đam mê bóng đá hay phản biện xã hội lành mạnh để nâng cao nhận thức thể thao, mà còn là chiếc cầu nối tuyệt vời cho các hoạt động thiện nguyện. Rất nhiều chiến dịch kêu gọi cứu trợ thiên tai, giúp đỡ các hoàn cảnh khó khăn hay hỗ trợ vận động viên yếu thế đã được cộng đồng người hâm mộ chung tay thực hiện thành công chỉ sau vài giờ phát động trên Facebook".

Bên cạnh đó, các kênh truyền thông trực tuyến cũng được các cơ quan chức năng ứng dụng hiệu quả nhằm tuyên truyền đường lối, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước đến với đông đảo người dân một cách nhanh chóng, minh bạch và trực quan.

Không gian mạng là ảo, nhưng đi tù là thật

Mạng xã hội giúp một cá nhân nhanh chóng trở thành người được biết đến rộng rãi. Lượt xem, lượt thích và số người theo dõi không chỉ tạo danh tiếng mà còn mở ra cơ hội quảng cáo, livestream, bán hàng và nhiều nguồn thu khác. Tuy nhiên, khi sức ảnh hưởng được chuyển thành hoạt động kinh doanh hoặc bị sử dụng để thu hút sự chú ý bằng mọi giá, rủi ro pháp lí cũng xuất hiện.

Tiếng còng số 8 vang lên khô khốc phía sau cánh cửa phòng giam cũng là lúc các "ngôi sao mạng" rơi từ đám mây ảo tưởng trên mạng xuống mặt đất.

Cú ngã của Huấn Hoa Hồng (Bùi Xuân Huấn) là một ví dụ điển hình. Từng nổi danh trên khắp các nền tảng mạng xã hội, nhờ những đoạn clip khoe khoang tài sản và phát ngôn về đạo lí, Huấn Hoa Hồng đã bị cơ quan công an khởi tố, bắt tạm giam, vì hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Đối tượng đã lợi dụng sức ảnh hưởng để đưa thông tin gian dối trong giao dịch trực tuyến, quảng cáo dịch vụ lô đề bất hợp pháp và kêu gọi từ thiện nhằm trục lợi cá nhân.

Tương tự, một "đồng đạo giang hồ" khác với Huấn là Phú Lê (Lê Văn Phú), cũng vào tù, do vi phạm nghiêm trọng quy định về kế toán. Phú Lê đã lợi dụng mạng xã hội để bán hàng online, giấu doanh thu "khủng" lên tới hơn 107 tỉ đồng nhằm trốn thuế.

Cùng với đó, làn sóng "giang hồ mạng" chuyên chửi bới, kích động bạo lực và gây rối trật tự công cộng như: Khánh Sky (Nguyễn Văn Hợi), Vua Quạt (Trần Đình Tiệp), Hồ Văn Khoa... lần lượt bị cơ quan chức năng cho đeo "lắc bạc" (còng số 8). Ngay cả những cá nhân có sức ảnh hưởng lớn như Trang Nemo, Ngọc Trinh hay Phan Công Khanh cũng vướng vào vòng lao lí; hoặc nhận các bản án nghiêm khắc, xuất phát từ những hành vi ngông cuồng, sai luật, được phát tán trên mạng xã hội.v.v…

Vũ Hoàng Hải, được biết đến với tên Hải Sa Pa TV, bị khởi tố về hành vi “Lừa dối khách hàng”. Người này bị cáo buộc nhập thịt trâu đông lạnh có nguồn gốc từ Ấn Độ, sau đó quảng bá, giới thiệu và bán dưới tên “thịt trâu sấy đặc sản Tây Bắc”, với tổng số tiền giao dịch được xác định khoảng 30 tỉ đồng trong giai đoạn 2022 - 2025.

Vũ Nam Phương, còn được biết đến với tên Cún Bông, cũng bị khởi tố để điều tra hành vi liên quan đến kê khai doanh thu không đúng thực tế nhằm trốn thuế. Theo thông tin được công bố, doanh thu thực tế từ hoạt động livestream bán hàng vượt 120 tỉ đồng, trong khi doanh thu kê khai khoảng 5 tỉ đồng, dẫn đến số tiền thuế bị xác định thất thoát hơn 10 tỉ đồng.

Các vụ việc có tính chất khác nhau, nhưng cùng cho thấy một nguyên tắc: Sức ảnh hưởng trên mạng không tạo ra ngoại lệ đối với pháp luật. Khi một người có hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu người theo dõi, mỗi hoạt động kinh doanh, quảng bá hay nội dung được phát đi càng cần được đặt trong khuôn khổ pháp luật.

Sự sụp đổ hàng loạt của những KOL kể trên, phơi bày một căn bệnh trầm trọng của thời đại số - hiện tượng "ngáo" quyền lực và mê nổi tiếng (dù trên thế giới ảo). Khi lượt tương tác tăng lên theo cấp số nhân, nhiều người ảo tưởng rằng, sức ảnh hưởng ảo trao cho họ đặc quyền đứng trên chuẩn mực đạo đức và pháp luật đời thực.

Mạng xã hội mở ra cơ hội để mỗi cá nhân trở thành người sáng tạo nội dung, xây dựng cộng đồng và tạo dựng sức ảnh hưởng chỉ từ một chiếc điện thoại. Nhưng khi AI và Deepfake khiến nội dung thật - giả ngày càng khó phân biệt, hào quang, lượt xem và sức ảnh hưởng cũng đi cùng những trách nhiệm lớn hơn.

Từ hành trình của những người sáng tạo nội dung, những thương hiệu cá nhân bước ra đời thực. Tuy nhiên, khi dân cư mạng ảo tưởng về một quyền lực nào đó trên thể giới ảo, rồi có hành vi phạm luật, dẫn đến các vụ việc vướng vòng lao lí.

“

"Chỉ bằng một cú chạm nhẹ trên chiếc điện thoại thông minh, người ta có thể chạm tay vào giấc mơ tỉ phú, biến một sản phẩm vô danh thành hiện tượng; hay kết nối hàng ngàn fan tung hô khắp cõi mạng. Nhưng, cũng chính từ màn hình rực rỡ ấy, không ít người đã trượt dài vào vũng lầy của sự tha hóa, sa chân vào bẫy lừa đảo tinh vi hay ngông cuồng thách thức pháp luật để rồi nhận lấy cái kết đắng. Mạng xã hội tại Việt Nam đang diễn ra một cuộc chiến âm thầm, nhưng vô cùng nảy lửa giữa cơ hội "thăng hoa" đổi đời và nguy cơ kéo con người xuống "địa ngục số".

LS Hồ Nguyên Lễ - Trưởng Văn phòng luật sư Tín Nghĩa (TP.HCM)

(Còn tiếp)

Đông Anh - Hoàng Bắc - Bùi Tú - Minh Trí