Chợ Sài Gòn còn gì ngoài chuyện mua bán?
Chợ Sài Gòn đang thay đổi cùng thói quen mua sắm của người dân. Nhưng sau những sạp hàng và những cuộc mua bán, có những mối quan hệ được gây dựng qua nhiều năm mà không dễ tìm thấy ở một hình thức bán lẻ khác.
Sáng 27/9, tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, những tài liệu, hình ảnh về các khu chợ đưa người xem trở lại một không gian quen thuộc trong đời sống đô thị. Từ chợ Bến Thành, Phú Nhuận, Bình Tây đến Chợ Lớn, mỗi nơi không chỉ gắn với hoạt động giao thương mà còn lưu giữ những câu chuyện về con người và cách ứng xử giữa người mua với người bán.
Đó cũng là cách triển lãm và tọa đàm Tiền nhân lập chợ, hoạt động mở đầu chương trình Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt, tiếp cận chủ đề. Chương trình không dừng ở việc giới thiệu lịch sử các khu chợ mà đặt chợ trong mối quan hệ với cộng đồng, chữ tín và những giá trị được hình thành từ gia đình rồi mang ra đời sống xã hội.
Tại triển lãm, một góc chợ xưa được tái hiện để người tham dự trải nghiệm lời mời, trao đổi, thương lượng và cách ứng xử trong mua bán. Từ những hoạt động tưởng rất bình thường ấy, câu chuyện được mở rộng: điều gì giúp một người bán giữ được khách hàng trong nhiều năm và điều gì khiến người mua quay trở lại cùng một sạp hàng?
Chữ tín trong những cuộc mua bán nhỏ
Trong đời sống chợ, lời mời, cân đo, định giá, giữ lời hứa, mua chịu hay đổi trả không đơn thuần là những thao tác của một cuộc giao dịch. Qua thời gian, cách người bán đối xử với khách và cách người mua ứng xử với người bán tạo nên những quy ước không thành văn. Mỗi cuộc mua bán cũng là một lần uy tín của người bán được kiểm chứng.
Chia sẻ với phóng viên Một Thế Giới, nhà báo Cù Mai Công, người nhiều năm viết về Sài Gòn - Chợ Lớn, kể rằng trước đây vào những đêm trước Tết, ông thường đi ba nơi: Chợ Bến Thành, Chợ Lớn và chợ Bà Chiểu. Theo cảm nhận của ông, Bến Thành là chợ Sài Gòn mang dáng vẻ phương Tây, Chợ Lớn đậm màu sắc Hoa, còn Bà Chiểu mang hương vị của vùng Gia Định.
Nhưng điều khiến ông nhớ lâu hơn vẫn là con người trong chợ. Ở vùng Ông Tạ, nơi ông gắn bó nhiều năm, quan hệ giữa người bán và khách quen đôi khi vượt khỏi một giao dịch thông thường. Người bán nhớ khách thích món gì, có món ngon thì để dành. Một người chỉ cần vắng một thời gian, khi quay lại đã có thể nhận được câu hỏi: “Lâu quá không thấy anh ghé?”.
Cù Mai Công kể về xôi bà Lai như một trường hợp ông còn nhớ. Dịp lễ Phục sinh hay Tết Đoan Ngọ, gia đình bà thường chủ động nhắc khách quen về món xôi đậu đen, cơm rượu. Khi bà Lai mất, mối quan hệ với những người khách cũ vẫn được các con bà tiếp tục. Đến dịp giỗ mãn tang, gia đình vẫn gửi xôi và chả lụa cho ông.
Nói về điều giữ người mua và người bán gắn bó với nhau, Cù Mai Công cho rằng: “Chỗ dựa ấy là tình thân. Tình thân dựa vào chữ tín, buôn ngay bán thật, mua bán với nhau lâu dài chứ không chỉ một lần là… cạch mặt”.
Ở góc nhìn nghiên cứu, TS Nguyễn Thị Trúc Bạch, Phó giám đốc phụ trách Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa và Hội nhập, Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, cũng ghi nhận những mối quan hệ tương tự khi nghiên cứu chợ Bến Thành và chợ Phú Nhuận.
Trả lời câu hỏi của phóng viên Một Thế Giới, bà cho biết người mua gắn bó với chợ từ những nhu cầu rất cụ thể như được trực tiếp lựa chọn hàng hóa, mua lượng vừa đủ cho bữa ăn, trao đổi cách chế biến và tìm đến người bán mình đã quen. Với những người sống quanh chợ, một lần mua hàng còn có thể là dịp gặp gỡ, hỏi thăm và duy trì quan hệ trong khu dân cư.
Lợi thế của chợ không chỉ nằm ở món hàng hay giá cả. Nó còn nằm trong mối quan hệ được tích lũy qua nhiều lần mua bán.
Chợ Sài Gòn thay đổi khi người mua lên mạng
Quan hệ giữa người bán và người mua đang thay đổi khi siêu thị, trung tâm thương mại và thương mại điện tử mang đến ngày càng nhiều lựa chọn. Giá cả rõ ràng, nguồn gốc hàng hóa, vệ sinh, tốc độ mua sắm và dịch vụ giao tận nơi trở thành những tiêu chí khiến người tiêu dùng cân nhắc giữa chợ với các kênh bán lẻ khác.
Trong nghiên cứu “Chợ truyền thống tại Thành phố Hồ Chí Minh: Ký ức và hiện tại” thực hiện năm 2025, TS Nguyễn Thị Trúc Bạch khảo sát hai trường hợp là chợ Bến Thành và chợ Phú Nhuận. Nghiên cứu sử dụng tư liệu điền dã, phỏng vấn sâu và phân tích tài liệu để tìm hiểu ký ức, sinh kế và những thay đổi trong đời sống chợ.
Một ghi nhận đáng chú ý là công nghệ không nhất thiết cắt đứt quan hệ giữa người mua với tiểu thương. Khách quen có thể đặt hàng qua điện thoại hoặc mạng xã hội rồi nhận hàng qua dịch vụ giao hàng. Họ xuất hiện ở chợ ít hơn nhưng vẫn tiếp tục mua hàng của người bán cũ.
“Ít đến chợ hơn chưa chắc có nghĩa là không còn mua hàng từ chợ. Cần phân biệt sự thay đổi nơi đặt hàng với sự thay đổi quan hệ giữa người mua và người bán”, TS Nguyễn Thị Trúc Bạch chia sẻ với phóng viên Một Thế Giới.
Theo bà, chợ có thể duy trì sự thân thuộc, đồng thời mở thêm cách phục vụ phù hợp với cuộc sống hiện nay. Một tiểu thương quen thuộc có thể nhận đơn qua điện thoại. Mớ rau, con cá hay món ăn vẫn từ sạp hàng cũ nhưng đến nhà khách bằng dịch vụ giao hàng. Người mua không nhất thiết phải xuất hiện trước sạp hàng để quan hệ mua bán tiếp tục.
Công nghệ trong trường hợp này vừa tạo sức ép cạnh tranh, vừa mở thêm một cách để tiểu thương giữ khách.
Giữ chợ không có nghĩa giữ nguyên chợ xưa
Từ câu chuyện tại “Tiền nhân lập chợ”, một vấn đề được đặt ra: khi nói đến bảo tồn chợ, chúng ta muốn giữ điều gì? Nếu chỉ giữ kiến trúc hoặc hình ảnh của một khu chợ, phần đời sống bên trong vẫn có thể mất đi. Nhưng nếu yêu cầu chợ giữ nguyên phương thức mua bán của nhiều thập niên trước, chợ khó đáp ứng nhu cầu đã thay đổi của người tiêu dùng.
Một trường hợp trong nghiên cứu của TS Trúc Bạch cho thấy sự tiếp nối có thể diễn ra theo cách khác. Tại chợ Bến Thành, một tiểu thương kinh doanh ăn uống tiếp nối công việc của mẹ. Khi người mẹ không còn đủ sức buôn bán, người con ra bán thay và những khách hàng lâu năm của mẹ tiếp tục tìm đến.
Theo TS Trúc Bạch, thứ được chuyển giao trong trường hợp này nhiều hơn một sạp hàng hay cách chế biến món ăn. Đó còn là kinh nghiệm nhận biết khẩu vị, cách ứng xử với khách và uy tín được tích lũy qua thời gian.
“Tương lai của ký ức chợ gắn với khả năng người làm nên ký ức ấy tiếp tục sống được bằng nghề”, bà Trúc Bạch nói.
Nghiên cứu cũng ghi nhận những băn khoăn của tiểu thương về người kế nghiệp. Theo TS Trúc Bạch, việc con cháu lựa chọn nghề khác không nên được xem là quay lưng với truyền thống. Vấn đề là nghề buôn bán ở chợ có tạo được thu nhập, khả năng học hỏi và triển vọng để người trẻ tự nguyện tham gia hay không.
Bảo tồn chợ, theo cách nhìn này, không chỉ là giữ lại một công trình hay phục dựng không gian mua bán cũ. Người bán phải có khả năng sống được bằng nghề, còn người mua phải tìm thấy lý do để tiếp tục lựa chọn chợ giữa nhiều hình thức mua sắm khác.
Triển lãm Tiền nhân lập chợ kéo dài đến ngày 2/10 tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II. Những tài liệu được giới thiệu tại đây giúp người xem hiểu thêm chợ từng hiện diện thế nào trong đời sống cộng đồng, nhưng câu chuyện của chợ hôm nay không chỉ nằm trong những gì đã mất hoặc cần phục dựng.
Cách mua bán có thể thay đổi. Người mua có thể không còn xách giỏ đến chợ mỗi sáng, tiểu thương có thể nhận đơn qua điện thoại và hàng hóa có thể đến nhà bằng dịch vụ giao hàng. Chữ tín, trách nhiệm với món hàng và mối quan hệ được xây dựng giữa người mua với người bán vẫn là những giá trị giúp chợ Sài Gòn tiếp tục gắn với đời sống đô thị.
