TS. Dương Đức Minh: Làm sao để sản phẩm tự nhiên của địa phương được thị trường đón nhận?
Một sản phẩm tự nhiên như nguồn khoáng nóng hình thành qua hàng trăm năm, nếu không gắn vào những giá trị văn hóa bản địa thì sẽ khó tạo ra giá trị lâu dài.
Theo TS. Dương Đức Minh, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế Du lịch TP.HCM chia sẻ trong khuôn khổ chương trình Company Tour và UniTour của BSA tại Khánh Hòa ngày 25/9, bài toán đáng quan tâm hơn về sản phẩm tự nhiên nằm ở cách chuyển hóa những tài nguyên ấy thành một hệ sinh thái kinh tế có trách nhiệm, nơi kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường cùng được hưởng lợi.
Từ sản phẩm tự nhiên đến một hệ sinh thái giá trị
Trong lúc du lịch đang chuyển từ nhu cầu tham quan thuần túy sang tìm kiếm những trải nghiệm gắn với sức khỏe, văn hóa và trách nhiệm môi trường, những vùng đất sở hữu tài nguyên tự nhiên đặc thù đang đứng trước một cơ hội lớn. Nhưng cơ hội ấy chỉ trở thành giá trị thực sự nếu tài nguyên được khai thác theo hướng dài hạn.
Từ trải nghiệm thực tế tại vùng nguyên liệu nước khoáng ở Khánh Hòa, TS. Dương Đức Minh cho rằng nguồn khoáng và khoáng nóng nơi đây không nên chỉ được nhìn dưới góc độ nguyên liệu cho một sản phẩm cụ thể. Đó trước hết là một nguồn tài nguyên của địa phương, được hình thành qua thời gian rất dài và cần được bảo tồn như một phần vốn tự nhiên.
Theo chuyên gia, điểm đặc biệt của nguồn khoáng nằm ở quá trình hình thành lâu dài của tự nhiên. Mỗi giọt khoáng là kết quả của một quá trình địa chất kéo dài hàng trăm năm trước khi trở thành nguồn nguyên liệu có thể được khai thác, phục vụ các nhu cầu liên quan đến ẩm thực, dinh dưỡng và sức khỏe.
Cách nhìn này đặt ra một vấn đề rộng hơn cho phát triển kinh tế địa phương là khai thác tài nguyên không thể chỉ tính bằng sản lượng bán ra, mà cần tính bằng khả năng duy trì tài nguyên ấy cho các thế hệ tiếp theo.
Điều đáng chú ý là giá trị của vùng nguyên liệu không chỉ nằm dưới lòng đất. Theo TS. Dương Đức Minh, cảnh quan, không khí và môi trường tự nhiên phía trên cũng là một lớp tài nguyên cần được nhìn nhận đúng mức.
Nếu mặt nước và nguồn khoáng là “tầng” tài nguyên đã được khai thác, cảnh quan và môi trường có thể trở thành nền tảng cho những sản phẩm du lịch trải nghiệm mới. Đó có thể là những hành trình tìm hiểu tự nhiên, văn hóa địa phương, câu chuyện khởi nghiệp hay các hoạt động gắn với trách nhiệm xã hội.
“Hiện nay chúng ta mới khai thác cái tầng bên dưới là mặt nước, còn cái tầng bên trên là cảnh quan, không khí sạch cũng là vấn đề”, ông Dương Đức Minh nói.
Như vậy, một vùng tài nguyên có thể tạo ra nhiều lớp giá trị thay vì chỉ phục vụ một ngành. Nước khoáng liên quan đến sản phẩm tiêu dùng; cảnh quan mở ra khả năng phát triển du lịch; văn hóa tạo nên câu chuyện; còn cộng đồng địa phương trở thành một phần của chuỗi giá trị.
Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với xu thế kinh tế xanh, trong đó tài nguyên thiên nhiên không chỉ được khai thác mà còn phải được bảo tồn và tái tạo giá trị.
Khi tiêu dùng trở thành một lựa chọn có trách nhiệm
Một vấn đề khác được TS. Dương Đức Minh nhấn mạnh là sự thay đổi trong hành vi của người tiêu dùng. Thị trường ngày càng quan tâm đến nguồn gốc sản phẩm, phương thức sản xuất và những giá trị mà sản phẩm tạo ra cho cộng đồng.
Điều đó khiến khái niệm “tiêu dùng có trách nhiệm” trở nên quan trọng hơn. Người mua không chỉ quan tâm sản phẩm có đáp ứng nhu cầu cơ bản hay không, mà còn muốn biết sản phẩm được tạo ra từ đâu, tài nguyên có được bảo vệ hay không và cộng đồng địa phương có được hưởng lợi hay không.
Theo ông, đây là quá trình chuyển hóa từ tiêu thụ sang tiêu dùng có trách nhiệm. Khi người tiêu dùng lựa chọn những sản phẩm gắn với các giá trị môi trường, văn hóa và xã hội, họ đồng thời tạo động lực để doanh nghiệp duy trì những giá trị đó.
Vòng tròn này có thể tạo ra giá trị gia tăng cho nhiều bên như người tiêu dùng có thêm trải nghiệm và niềm tin, doanh nghiệp có động lực đầu tư dài hạn, người lao động có việc làm, còn địa phương giữ được tài nguyên và bản sắc.
Một trong những giá trị xã hội đáng chú ý là việc tạo sinh kế ngay tại quê hương. TS. Dương Đức Minh cho biết ông quan sát thấy nhiều người trẻ đang làm việc tại vùng nguyên liệu. Với họ, phát triển kinh tế địa phương đồng nghĩa với việc có thể xây dựng cuộc sống ngay trên quê hương thay vì buộc phải rời đi để tìm kiếm cơ hội.
Đó là một khía cạnh thường bị bỏ qua khi nói về phát triển bền vững. Một dự án có thể đạt những chỉ tiêu kinh tế, nhưng nếu không tạo được cơ hội cho thế hệ trẻ địa phương thì chuỗi giá trị vẫn chưa thực sự hoàn chỉnh.
Bên cạnh tài nguyên và con người, chuyên gia cũng lưu ý đến lớp giá trị văn hóa. Không gian vùng biển Khánh Hòa là nơi giao thoa của nhiều cộng đồng, hình thành nên những đặc trưng về văn hóa biển và văn hóa cộng cư. Đây có thể trở thành chất liệu để xây dựng “nền kinh tế câu chuyện”, trong đó sản phẩm không chỉ được bán bằng công dụng mà còn bằng câu chuyện về vùng đất tạo ra nó.
Điều này đặc biệt quan trọng với du lịch. Một chai nước, một món ăn hay một dịch vụ nếu đứng độc lập chỉ có giá trị tiêu dùng nhất định. Nhưng khi được đặt trong câu chuyện về địa chất, thiên nhiên, văn hóa, con người và lịch sử địa phương, nó có thể trở thành một phần của trải nghiệm.
TS. Dương Đức Minh cho rằng điều đáng mừng qua quan sát thực tế là không gian môi trường tại vùng nguyên liệu vẫn được bảo tồn gần như nguyên bản. Đây chính là loại “vốn” khó có thể định giá bằng những con số kinh tế thông thường.
Từ vốn tự nhiên, địa phương có thể tạo ra vốn kinh tế; từ vốn văn hóa tạo ra sản phẩm du lịch; từ vốn xã hội tạo ra việc làm và sự gắn kết cộng đồng. Các nguồn lực ấy nếu được kết nối có thể hình thành một chuỗi giá trị đa tầng, thay vì khai thác tài nguyên theo từng ngành riêng lẻ.
Vấn đề vì thế không nằm ở việc một thương hiệu cụ thể có thể tăng trưởng bao nhiêu, mà rộng hơn là làm thế nào để tài nguyên địa phương trở thành nền tảng cho một mô hình phát triển cân bằng.
Trong mô hình ấy, tăng trưởng xanh không chỉ là giảm tác động đến môi trường. Đó còn là cách bảo tồn tài nguyên, giữ gìn văn hóa, tạo việc làm cho người địa phương và khuyến khích người tiêu dùng tham gia vào quá trình phát triển có trách nhiệm.
Theo TS. Dương Đức Minh, đây có thể là hướng đi để các địa phương tối ưu hóa “vốn” tự nhiên, văn hóa, kinh tế và xã hội trong cùng một hệ sinh thái, đồng thời kết hợp với chuyển đổi số để mở rộng thị trường.
Nếu làm được điều đó, giá trị lớn nhất của một vùng tài nguyên không nằm ở việc khai thác được bao nhiêu trong hôm nay, mà ở khả năng vừa tạo ra giá trị hiện tại, vừa giữ nguyên cơ hội phát triển cho những thế hệ sau.