Nhà báo Cù Mai Công: 'Chợ Sài Gòn sống dài dài nhờ chữ tín'
Nhà báo Cù Mai Công cho rằng chợ Sài Gòn sống bền nhờ chữ tín, tình thân và những khách quen gắn bó qua nhiều thế hệ.
Ngày 27/9, triển lãm và tọa đàm Tiền nhân lập chợ diễn ra tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, TP.HCM. Chương trình thuộc chuỗi sự kiện Nếp nhà xưa - Mạch sống người Việt, giới thiệu những tư liệu về các khu chợ Sài Gòn, văn hóa giao thương và những giá trị cộng đồng được hình thành, tiếp nối qua nhiều thế hệ.
Nhà báo Cù Mai Công làm báo từ năm 1985, từng là phóng viên, biên tập viên, thư ký tòa soạn tại các báo Khăn Quàng Đỏ, Mực Tím, Tuổi Trẻ, Tuổi Trẻ Cười, Tuổi Trẻ Online. Ông là tác giả bộ Sài Gòn by night gồm 6 tập, Tuổi mực tím Sài Gòn, Sài Gòn một thuở: Dân Ông Tạ đó gồm 3 tập và Gia Định là nhớ, Sài Gòn là thương gồm 2 tập.
Bên lề tọa đàm Tiền nhân lập chợ, nhà báo Cù Mai Công đã dành riêng cho Một Thế Giới cuộc trao đổi về văn hóa chợ và những con người làm nên ký ức Sài Gòn, đặc biệt là đời sống quanh chợ Ông Tạ.
Ba khu chợ, ba sắc thái Sài Gòn
- Nếu dẫn một người chưa biết Sài Gòn đi tìm hiểu thành phố qua một ngôi chợ, anh sẽ đưa họ đến đâu, gặp ai đầu tiên? Vì sao anh chọn nơi đó và người ấy?
- Nhà báo Cù Mai Công: Đó là nhà báo, nhà nghiên cứu Sài Gòn - Chợ Lớn uyên thâm Phạm Công Luận, bạn thân tôi từ năm 15, 16 tuổi tới giờ, biết rõ điều này: nhiều năm trước đây, những đêm trước Tết, tôi thường đi ba chợ, đi chơi cho thỏa chứ không mua bán gì.
Đó là chợ Bến Thành (một chợ Sài Gòn mang dáng vẻ Tây), Chợ Lớn nói chung chứ không là chợ nào cụ thể (chợ Sài Gòn đậm màu sắc Hoa) và chợ Bà Chiểu (chợ Gia Định, đẫm hương vị Việt).
Ở đó, mỗi tiểu thương, người bán, kẻ mua đều thể hiện rõ nếp chợ, nếp nhà của mình và chủ yếu dạo chơi nên tôi khó có thể giới thiệu ai.
- Trong những người buôn bán anh từng gặp hoặc viết về, ai khiến anh nhớ nhất bởi cách làm nghề và đối xử với khách? Anh có thể kể một câu chuyện cụ thể cho thấy điều gì khiến khách hàng gắn bó với họ?
- Nhà báo Cù Mai Công: Tôi vốn gắn bó với chợ Ông Tạ cũ (đã giải tỏa từ đầu thập niên 1990, chuyển sang chợ Phạm Văn Hai), nhưng nhiều tiệm, hàng quán, người bán vẫn còn đây. Tôi quen họ và họ cũng thân với tôi.
Khách và chủ như người thân là “bí quyết” của hàng quán Ông Tạ. Như tôi ghé phở Ngọc (không chỉ bán phở mà còn bán nhiều món khác), vợ chồng ông chủ biết tôi sẽ mua món gì, thậm chí có món gì ngon, họ đều để dành cho tôi, gọi tôi.
Chữ tín ở chợ Ông Tạ
- Trong nội dung dự kiến của tọa đàm có nhắc đến “xôi bà Lai, chợ Ông Tạ”. Anh có thể kể rõ câu chuyện này? Những nếp làm nghề, cách buôn bán hoặc ứng xử nào trong câu chuyện khiến anh muốn chia sẻ với công chúng?
- Nhà báo Cù Mai Công: Những hàng quán lâu năm vùng Ông Tạ rành khách lắm. Toàn người quen chứ xa lạ gì đâu. Người quen nên bán buôn thật tính, không bao giờ có chuyện nói thách, bán hàng ẩu tả.
Anh thử ghé ăn vài lần một tô phở, mua vài lần một nải chuối… ở một chỗ thử coi, họ nhớ mặt anh. Tôi mua chả cá trong hẻm nhà thờ Sao Mai vài lần, thỉnh thoảng mua lại, cô bán chả cá mừng như gặp lại người thân: “Lâu quá không thấy anh ghé?”.
Ở xôi bà Lai, cả nhà bà Lai dịp lễ Phục sinh, Tết mùng 5 đều đặn trước đó một, hai tuần: “Phục sinh có xôi đậu đen nha”, “Tết mùng 5 nhớ ghé cơm rượu anh nhé”…
Chủ, khách như một nhà. Bà Lai mất, tôi ghé thắp hương. Mới đây, giỗ mãn tang bà Lai, các con bà Lai cúng bà, gửi xôi, chả lụa cho tôi.
- Ở những khu chợ anh am hiểu, có câu chuyện nào cho thấy người mua và người bán đã trở thành chỗ dựa cho nhau ngoài chuyện mua bán? Mối quan hệ ấy được hình thành và gìn giữ như thế nào?
- Nhà báo Cù Mai Công: Dạ, chỗ dựa ấy là tình thân. Tình thân dựa vào chữ tín, buôn ngay bán thật, mua bán với nhau lâu dài chứ không chỉ một lần là… cạch mặt.
(Nói thêm: đây cũng là bí quyết làm nên thành công trong buôn bán của người Hoa, ít nhất ở Sài Gòn).
“Ai nói chợ sẽ suy tàn thì tôi không chịu đâu”
- Qua những thay đổi anh chứng kiến, điều gì của chợ Sài Gòn mất đi khiến anh tiếc nhất? Ngược lại, có thay đổi nào anh cho rằng cần đón nhận để chợ tiếp tục gắn bó với đời sống hôm nay?
- Nhà báo Cù Mai Công: Có lẽ do cuộc sống vội vã, thậm chí chụp giựt và ngày càng mở rộng phạm vi sinh hoạt khiến mối quan hệ khách, chủ ở chợ ít nhiều nhạt bớt, thủ thế với nhau. Rõ ràng đó là điều đáng buồn.
Tuy nhiên, mặt phải của chợ hôm nay là mặt hàng phong phú và hiện đại, tiểu thương bắt nhịp nhu cầu khách rất nhạy bén, không bảo thủ như một số thông tin truyền thông đâu. Đó là chưa nói hàng hóa ở chợ luôn rẻ và tươi.
Vậy nên, nói gì thì nói, với tôi, ai nói “chợ truyền thống” (tôi không thích từ này vì chợ hiện đại là siêu thị, là trung tâm thương mại rồi. Nói chợ là đủ hiểu) sẽ suy tàn thì tôi không chịu đâu. Chợ sẽ còn sống dài dài từ những khách quen thân.
- Khi viết về chợ xưa, anh làm thế nào để kể được những ký ức đẹp mà vẫn phản ánh đầy đủ những mặt chưa đẹp trong mua bán, như nói thách, cân thiếu hoặc đối xử khác nhau giữa khách quen và khách lạ?
- Nhà báo Cù Mai Công: Viết về chợ xưa, phải gắn với thân tình cũ. Đó là nét đẹp chợ Việt. Không thì dễ… qua mặt nhau, từ hai phía.
Những hàng quán qua nhiều thế hệ
- Nếu chọn một người hoặc một gia đình ở chợ để viết tiếp câu chuyện Sài Gòn hôm nay, anh sẽ chọn ai? Điều gì trong cuộc sống, cách làm nghề hoặc sự tiếp nối giữa các thế hệ của họ đáng để độc giả biết đến?
- Nhà báo Cù Mai Công: Riêng khu vực chợ Ông Tạ cũ, tôi tạm chọn phở Ngọc (hẻm 207 Phạm Văn Hai), xôi bà Lai (ngã ba Ông Tạ), giò chả Tân Hương (đầu nhà lồng chợ Ông Tạ cũ), giò chả Nghĩa (cửa hàng góc Nguyễn Đình Chiểu và Nguyễn Thiện Thuật và trên đường Thành Thái, nhưng lò vẫn ở xóm Đại Lợi, Ông Tạ của tôi), giò chả Định (trong hẻm Tứ Hải trên đường Phạm Văn Hai)… đều là những tên tuổi trên 60 đến 65 năm làm nghề, đã qua 2 đến 3 đời, vẫn tay nghề cũ, hương vị xưa.
Vì sao? Các bậc cha mẹ nơi đây luôn tập cho con mình làm nghề cùng với mình từ nhỏ. Chẳng hạn như bà Lai, các con của bà đều phụ bà nấu xôi từ nhỏ, rồi cả chục năm trước khi bà mất, bà có nấu đâu, toàn các con nấu. Bà chỉ ngồi bên cạnh để nhắc nhở, cần thì… chửi ngay.
Ví dụ như khi bốc xôi (có bao tay) cho khách mà không vừa ý bà là bà nhăn mặt: “Bốc xôi như này thì chỉ có bốc… (shit)…”.
Làm ăn dối khó tồn tại được trên vùng đất Ông Tạ, có thể nói ai cũng quen nhau.
- Xin cảm ơn những chia sẻ của nhà báo Cù Mai Công!
