Trí tuệ nhân tạo tham gia vào nghề múa ballet
Trí tuệ nhân tạo đang len vào mọi khâu của ngành sáng tạo, từ âm nhạc, điện ảnh đến thiết kế và nội dung số… Ngay cả nghề múa ballet cũng bị AI thâm nhập.
Lúc này, câu hỏi không còn là AI có thể làm nghệ thuật hay không, mà là điều gì khiến một tác phẩm múa ballet thực sự có sức sống. Với Tamara Rojo, Giám đốc nghệ thuật San Francisco Ballet, câu trả lời nằm ở thứ máy móc khó có thể sao chép. Đó là hàng nghìn giờ đào luyện, thất bại, kỷ luật, cảm xúc và sự hiện diện bằng xương bằng thịt của con người.
Khi chiếc bình Pandora của thời đại AI đã được mở với nghề múa ballet
Tháng 11/2022 đánh dấu hai sự kiện tưởng như không liên quan nhưng lại cùng mở ra một chương mới trong đời Tamara Rojo và ngành sáng tạo. Rojo rời London đến San Francisco để đảm nhận vị trí Giám đốc nghệ thuật của San Francisco Ballet, trở thành người phụ nữ đầu tiên giữ cương vị này trong lịch sử đoàn múa ballet và là giám đốc nghệ thuật mới đầu tiên của đoàn sau 38 năm.
Cũng trong tháng ấy, cách trụ sở San Francisco Ballet không xa, OpenAI đưa ChatGPT tới công chúng. Theo Rojo, khi bà đặt chân đến San Francisco, một sự chuyển dịch xã hội mang tính bước ngoặt đã bắt đầu diễn ra. Nó nhanh chóng tác động đến một ngành nghệ thuật vốn đã trải qua quá trình biến đổi sâu sắc sau đại dịch.
Trí tuệ nhân tạo mở ra những khả năng chưa từng có, đồng thời kéo theo hàng loạt câu hỏi về bản quyền, quyền sở hữu hình ảnh và giá trị lao động sáng tạo. Hollywood đối mặt với tranh cãi về hình ảnh diễn viên, bản quyền và nguy cơ công việc bị thay thế. Âm nhạc do AI tạo ra xuất hiện ngày càng nhiều trên môi trường số. Các nhà thiết kế, người làm nội dung và nghệ sĩ cũng đứng trước một thị trường đang thay đổi với tốc độ chưa từng thấy.
Trong hoàn cảnh ấy, Rojo quyết định đặt một câu hỏi nghệ thuật về điều gì xảy ra khi trí tò mò và tham vọng của con người giải phóng một sức mạnh mà họ chưa thể kiểm soát hoàn toàn.
Nguồn cảm hứng đến từ câu chuyện Pandora trong thần thoại Hy Lạp, đặc biệt qua cách nhà nghiên cứu kinh điển Natalie Haynes diễn giải lại câu chuyện. Pandora được trao cho nhân loại như một hình phạt dành cho Prometheus sau khi ông đánh cắp lửa từ các vị thần. Nàng mang theo một chiếc bình, chứ không phải chiếc hộp như cách dịch sai phổ biến, và khi chiếc bình được mở, hỗn loạn cùng những điều tốt đẹp tràn ra thế giới.
Rojo nhìn thấy trong hình ảnh ấy một ẩn dụ phù hợp với thời đại AI. Bà cùng nhà soạn nhạc Sam Shepherd và biên đạo múa Aszure Barton phát triển Mere Mortals, một vở ballet đương đại lấy cảm hứng từ Pandora để đối thoại với sức mạnh công nghệ đang thay đổi thế giới.
Đáng chú ý, chính AI cũng được đưa vào quá trình sáng tạo, nhưng theo một cách có kiểm soát. Đội ngũ thiết kế hình ảnh sử dụng một hệ thống AI khép kín, đưa hàng nghìn bức ảnh của các vũ công San Francisco Ballet vào hệ thống để tạo nên ngôn ngữ thị giác riêng cho vở diễn.
AI, trong trường hợp này, không được sử dụng để thay thế nghệ sĩ mà trở thành một công cụ mới bên cạnh những công cụ sáng tạo truyền thống.
Hàng nghìn giờ lao động phía sau một khoảnh khắc trên sân khấu
Mere Mortals nhanh chóng thu hút sự chú ý tại San Francisco, đưa hơn 10.000 khán giả mới đến với ballet, trong đó có nhiều người trẻ. Vở diễn cũng tạo được sự kết nối đáng kể với cộng đồng công nghệ ở Silicon Valley, một điều trước đó tưởng như rất khó đối với một loại hình nghệ thuật có lịch sử lâu đời như ballet.
Nhưng nghịch lí cũng xuất hiện ngay sau thành công ấy. Trong khoảng hai năm kể từ khi Mere Mortals ra mắt, San Francisco và ngành nghệ thuật Mỹ chứng kiến sự hiện diện ngày càng áp đảo của AI. Các bảng quảng cáo của những công ty AI phủ kín đường phố và xa lộ. Những người trẻ muốn khởi nghiệp trong lĩnh vực công nghệ đổ về thành phố. AI trở thành chủ đề gần như không thể tránh khỏi trong những cuộc trò chuyện, quán cà phê hay phòng họp.
Cùng lúc, những lo ngại từng chỉ mới manh nha đã trở nên rõ ràng hơn. Các ngành công nghiệp điện ảnh, truyền thông, thiết kế và nội dung chứng kiến nhiều công việc đứng trước nguy cơ bị tự động hóa. Trong tình cảnh ấy, Rojo đặt câu hỏi là khi AI ngày càng có khả năng đảm nhiệm nhiều công việc sáng tạo, điều gì còn lại cho con người?
Với bà, câu trả lời không nằm trong những dự báo công nghệ mà nằm ngay trong phòng tập ballet. “Nghệ sĩ không trở thành nghệ sĩ chỉ sau một đêm; chuyên môn của họ không được lưu trữ trên đám mây hay trong một trung tâm dữ liệu”, Rojo nhấn mạnh.
Một vở ballet như Mere Mortals, Nutcracker, hay một tác phẩm sân khấu như Cats: The Jellicle Ball không phải sản phẩm xuất hiện từ một câu lệnh. Đó là kết quả tích lũy của hàng trăm năm truyền thống đào tạo, của những thế hệ nghệ sĩ, giáo viên và người cố vấn.
Để trở thành một nghệ sĩ, theo Rojo, cần quá trình đào luyện về thể chất, trí tuệ và cảm xúc, nhiều khi bắt đầu từ thời thơ ấu. Người nghệ sĩ phải trải qua nhiều năm học hỏi, lặp lại, kỷ luật, thất bại rồi làm lại. Họ phải hiểu bản thân và tìm ra cách riêng để đưa một câu chuyện đến với khán giả. Đó là dạng tri thức nằm trong cơ thể và trải nghiệm, thay vì chỉ nằm trong dữ liệu.
Một vũ công không chỉ thực hiện đúng một động tác. Họ cảm nhận trọng lượng cơ thể, âm nhạc, khoảng cách với bạn diễn, mặt sàn, hơi thở và năng lượng của cả sân khấu. Một diễn viên không chỉ đọc lời thoại. Một nhạc công không chỉ tạo ra đúng cao độ. Đằng sau mỗi khoảnh khắc tưởng như tự nhiên ấy là nhiều năm rèn luyện.
Rojo cho rằng khán giả cũng cảm nhận được sự khác biệt đó. “Họ muốn nghe tiếng chân chạm sàn, nhìn thấy mồ hôi và cảm nhận năng lượng tập thể trong căn phòng thay đổi trong một khoảnh khắc”, bà nói. Đó là trải nghiệm mà một sản phẩm mô phỏng hoàn hảo trên màn hình vẫn khó tái tạo đầy đủ.
Mere Mortals - cuộc thử nghiệm giữa AI và nghệ thuật múa ballet
Quan điểm của Rojo không phải là phủ nhận AI. Ngược lại, bà cho rằng nghệ sĩ cần tham gia vào cuộc trò chuyện về công nghệ và chủ động khám phá cách AI có thể hỗ trợ hoặc mở rộng thực hành nghệ thuật.
Điều đáng lo, theo bà, không phải chỉ là AI xuất hiện mà là nghệ sĩ đứng ngoài quá trình định hình nó. “Các nghệ sĩ có thể và nên khám phá cách AI có thể hỗ trợ hoặc nâng cao thực hành của họ. Chúng ta không nên sợ trở thành một phần của cuộc trò chuyện về AI, tôi lo rằng nó sẽ tiến về phía trước dù có hay không có chúng ta”, Rojo nói.
Mere Mortals trở thành một thử nghiệm đáng chú ý. Vở ballet đưa công nghệ vào trong một hình thức nghệ thuật có lịch sử hàng thế kỉ để đặt câu hỏi về chính giới hạn của công nghệ.