Lúa - tôm Cà Mau: Canh tác chính xác mở hướng nâng giá trị bền vững

Tận dụng hệ sinh thái mặn - ngọt

Tại xã Hồng Dân, tỉnh Cà Mau, Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ Nông nghiệp Hòa Phát đang triển khai mô hình sản xuất lúa giảm phát thải kết hợp nuôi thủy sản, gồm tôm sú, cua và cá rô phi tự nhiên. Mô hình được trình diễn trong khuôn khổ hoạt động do Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) tỉnh Cà Mau, Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (VIETRISA) và các đối tác tổ chức ngày 29.9.

Hồng Dân là một trong những địa bàn có đông đồng bào Khmer sinh sống của tỉnh Cà Mau, đồng thời vẫn còn một bộ phận hộ nghèo, cận nghèo cần tiếp tục được hỗ trợ để cải thiện sinh kế và nâng cao thu nhập. Trong bối cảnh đó, việc nâng cao hiệu quả sản xuất lúa-tôm, giảm chi phí đầu vào và tăng giá trị sản phẩm có ý nghĩa thiết thực đối với sinh kế của người dân địa phương.

Theo ông Võ Đức Toàn, Giám đốc HTX Dịch vụ Nông nghiệp Hòa Phát, HTX có 75 thành viên chính thức và 200 thành viên liên kết, với tổng diện tích 200 ha. Sản xuất được tổ chức theo mô hình lúa - thủy sản, tận dụng điều kiện tự nhiên của vùng đất mặn - ngọt để luân canh giữa tôm và lúa.

Trong mô hình này, tôm sú là đối tượng nuôi chính, năng suất khoảng 250 - 350 kg/ha; cua biển được nuôi xen canh, đạt khoảng 70 - 100 kg/ha. Cá rô phi chủ yếu xuất hiện tự nhiên trong ruộng, được xem là phụ phẩm. Trước khi sạ lúa, người dân thu hoạch lượng cá này để tránh ảnh hưởng đến mầm lúa, sản lượng có thể khoảng 300 kg/ha.

Điểm đáng chú ý là mô hình không chỉ tạo ra một sản phẩm. Trên cùng diện tích, người dân khai thác hiệu quả cả lúa và thủy sản, đồng thời dựa vào chu kỳ mặn - ngọt tự nhiên. PGS. TS Nguyễn Văn Hùng, Chuyên viên cao cấp từ IRRI, cho biết hệ thống lúa-tôm vận hành theo hướng mùa khô tận dụng nước mặn/lợ cho nuôi tôm, mùa mưa sử dụng nguồn nước ngọt/lợ để sản xuất lúa. Chất hữu cơ sau vụ tôm có thể cung cấp dinh dưỡng cho lúa, trong khi rơm rạ và hệ sinh thái đồng ruộng sau vụ lúa góp phần duy trì môi trường cho vụ tôm tiếp theo.

Tại Cà Mau, diện tích lúa-tôm tăng từ 77.266 ha năm 2020 lên 88.252 ha năm 2025. Năng suất lúa bình quân khoảng 5,1 tấn/ha, tăng gần 26%. Giá thành sản xuất lúa khoảng 3.500-4.200 đồng/kg, lợi nhuận khoảng 35-40 triệu đồng/ha và tỉ suất lợi nhuận 50-55%, dù hiệu quả thực tế còn phụ thuộc điều kiện sản xuất và thị trường.

Canh tác chính xác giảm chi phí đầu vào

Tại HTX Dịch vụ Nông nghiệp Hòa Phát, điểm nhấn của mô hình trình diễn là quản lý canh tác lúa chính xác trong hệ thống lúa-tôm bền vững theo chương trình hợp tác từ IRRI. Một trong những giải pháp được giới thiệu là cơ giới hóa sạ hàng kết hợp vùi phân - gọi tắt mDSR-FDP. Công nghệ này cho phép máy vừa gieo hạt theo hàng vừa đưa phân xuống đất trong một lần vận hành.

Theo thông tin kĩ thuật được giới thiệu tại sự kiện, hạt giống được đặt ở độ sâu khoảng 1-2 mm, còn phân bón được vùi sâu khoảng 3-5 cm. Cách bố trí hàng rộng - hàng hẹp giúp cây tiếp nhận ánh sáng và oxy tốt hơn, trong khi phân được đặt gần vùng rễ nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng dinh dưỡng. Giải pháp này hướng tới giảm lượng phân hóa học, hạn chế nấm bệnh và giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, qua đó giảm tác động đến hệ sinh thái lúa-tôm.

Kết quả từ các mô hình mDSR-FDP do IRRI và đối tác triển khai tại nhiều địa phương ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) cho thấy lượng giống có thể giảm tới 45%, phân đạm giảm tới 30% và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật giảm. Tại một số mô hình, năng suất tăng tới 12%, trong khi lợi nhuận ròng tăng khoảng 20-25% so với thực hành đối chứng. Những kết quả này cho thấy tiềm năng của công nghệ, song cần tiếp tục đánh giá và điều chỉnh cho phù hợp với đặc thù của hệ thống lúa-tôm.

Ông Võ Đức Toàn, cho biết điều người dân quan tâm khi tiếp cận giải pháp mới là khả năng giảm giống, giảm phân, giảm công lao động và hạn chế rủi ro. Tuy nhiên, để một kĩ thuật có thể duy trì lâu dài, HTX cần có dịch vụ cơ giới phù hợp, hướng dẫn kĩ thuật thường xuyên và doanh nghiệp đồng hành trong tiêu thụ sản phẩm.

Thực tế tại HTX cho thấy hiệu quả kinh tế của mô hình lúa-thủy sản có thể đạt 40-50 triệu đồng/ha/năm sau khi trừ tổng chi phí. Đây là cơ sở để người sản xuất quan tâm hơn đến những giải pháp vừa giảm đầu vào vừa nâng hiệu quả trên cùng diện tích.

Từ dữ liệu đồng ruộng đến thị trường

Bà Đinh Thị Kim Dung - Chánh văn phòng IRRI Việt Nam, cho rằng:

Canh tác chính xác đang được đặt trong một hệ thống rộng hơn, trong đó dữ liệu và công cụ số hỗ trợ người sản xuất đưa ra quyết định. IRRI và các đối tác đang phát triển bản đồ thích nghi lúa-tôm, dữ liệu viễn thám, dự báo nguồn nước, CS-MAP, cảnh báo xâm nhập mặn và WebGIS quản lí rủi ro khí hậu.

Cà Mau đăng kí 54.680 ha tham gia Đề án phát triển bền vững một triệu ha lúa chất lượng cao và phát thải thấp đến năm 2030, trong đó 14.700 ha thuộc vùng lúa-tôm Bắc Cà Mau. Tuy nhiên, định hướng giai đoạn 2026-2030 không đặt mục tiêu tăng diện tích bằng mọi giá mà ưu tiên hoàn thiện giao thông, thủy lợi, điện; nâng khả năng cấp - thoát nước, quản lý mặn - ngọt; tổ chức vùng nguyên liệu đủ lớn, đồng nhất, có truy xuất và gắn sản xuất với doanh nghiệp, tiêu chuẩn, nhu cầu thị trường.

Theo ông Lê Thanh Tùng - Chủ tịch Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam, giá trị của lúa-tôm không nên chỉ được nhìn từ sản lượng lúa và tôm riêng lẻ. Lợi thế của cả hệ sinh thái cần được chuyển thành câu chuyện thương mại có thể kiểm chứng bằng chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn. Khi thị trường nhận diện và trả giá cho những giá trị đó, người sản xuất và HTX mới thực sự hưởng lợi.

Từ góc độ này, một ha lúa - tôm có thể được nhìn nhận trên nhiều phương diện: sản lượng, hiệu quả kinh tế, chất lượng môi trường, khả năng thích ứng và những giá trị được thị trường nhận diện thông qua tiêu chuẩn, chứng nhận và thương hiệu. Đây là cơ sở để nhân rộng mô hình cho các tỉnh ven biển vùng ĐBSCL.

Văn Kim Khanh