Mùa hoa sữa về, nhớ nhạc sĩ Hồng Đăng
Ngày còn làm báo, tôi hay la cà ở 51 Trần Hưng Đạo, trụ sở của Hội Nhạc sĩ Việt Nam, và thích được trò chuyện, học hỏi từ các nhạc sĩ về âm nhạc. Nhạc sĩ Hồng Đăng là người dễ gần nhất. Ông nói những điều uyên bác một cách dễ hiểu, lại hóm hỉnh, vui tính.
Thời gian đó, ông đang là Phó tổng Thư ký Hội Nhạc sĩ Việt Nam (ba nhiệm kỳ liền, IV, V và VI), nhưng ông chẳng tỏ vẻ gì quan cách. Cách ông trân trọng và quý mến những nhà báo khiến chúng tôi rất nể trọng.
Theo ông, âm nhạc là thứ gần gũi nhất với con người. Không cần biết nốt nào, từ trẻ con đến người lớn, từ trí thức đến nông dân đều yêu âm nhạc, phân biệt được hay dở của bài hát (ở dạng phổ thông) bằng trực giác. Vì thế, một tác giả/soạn giả âm nhạc vừa phải đem đến cho công chúng những món ăn mà họ có thể thụ hưởng, vừa nâng dần cảm thụ thẩm mỹ của họ lên.
Tôi rất thích điều này. Ít nhất là trong một giai đoạn đời sống tinh thần của người Việt vừa thoát khỏi chiến tranh, nghèo đói và ngổn ngang, chưa được tiếp cận nhiều với những tác phẩm nghệ thuật lớn của thế giới…
Ông có tài xem tử vi. Không ít người thấy ứng nghiệm những lời ông giải mã lá số. Ông luôn có những món quà nho nhỏ trong túi như cái dây đeo chìa khóa, chiếc bật lửa hay cái bút máy xinh xinh. Ông vui vẻ tặng cho những người đến làm việc hay trò chuyện với ông (cái thời những thứ đó còn rất giá trị)…
Trong khi đó, ông là một nhạc sĩ không có tài sản gì. Cái piano thì đã quá cũ, nóng ẩm khiến nó sai nốt, còn những chiếc pedal cọc cạch cũng không chữa được.
Mùa hoa sữa về, nhớ nhạc sĩ Hồng Đăng
Tôi thích nghe những bài hát của ông: Giai điệu dễ đi vào lòng người, ca từ giàu hình ảnh và cảm xúc luôn được đặt ở vị trí trung tâm. Biển hát chiều nay và Hoa sữa là hai ví dụ điển hình cho cách ông kết hợp hình ảnh thiên nhiên - thành phố với nỗi niềm con người, khiến tác phẩm đạt tới chiều sâu cảm xúc của những người am hiểu âm nhạc, có chuyên môn sâu, nhưng đồng thời vẫn có tính phổ quát với công chúng.
Biển hát chiều nay và Hoa sữa đã được thể hiện qua nhiều giọng ca và cách phối khí, từ những bản thu cổ điển, đơn giản đến các phối khí đương đại.
“Hoa sữa” khởi đầu là ca khúc viết cho phim Hà Nội mùa chim làm tổ của đạo diễn Đức Hoàn, nhưng sau đó được nhiều ca sĩ tên tuổi từ Bắc tới Nam như Lê Dung, Nhã Phương, Thanh Hoa, Thanh Lam, Hồng Nhung, Mỹ Linh, Hồ Quỳnh Hương, Mỹ Tâm... yêu mến thể hiện, trở thành một “hiện tượng” trong đời sống nhạc nhẹ thập niên 80 của thế kỷ XX.
Hoa sữa giản dị, mộc mạc, trong sáng trong ca từ nhưng thấm đẫm một tình yêu của người nghệ sĩ dành cho Hà Nội - nơi không sinh ra Hồng Đăng nhưng là vùng đất cho tâm hồn nghệ thuật của ông cất cánh...
Mỗi ca sĩ, nhạc công đem đến một sắc thái mới: có người nhấn vào chiều sâu triết lý, có người nhấn vào nét lãng mạn, có người phối khí để phóng đại tính không gian, thích hợp cho sân khấu lớn.
Phiên bản của Mỹ Linh cho Biển hát chiều nay là một ví dụ về phối khí hiện đại, làm bật lên chiều không gian của biển. Giai điệu thiên về những đường quãng vừa phải, nhiều câu nhạc có hướng đi ngẩn ngơ, mang tính hùng vĩ nhưng đồng thời trải lòng, tạo cảm giác “biển rộng mà buồn, đẹp mà da diết”. Chủ đề chính thường lặp lại và được biến đổi nhẹ qua các khổ để tăng cảm xúc.
Tác phẩm có cấu trúc tương tự câu hát truyền thống, trong đó điệp khúc là điểm nhấn, gợi hình ảnh “biển hát” - vừa cụ thể (tiếng sóng), vừa tượng trưng cho nỗi nhớ, ký ức.
Bản phối dành cho Mỹ Tâm ở chương trình “Giai điệu tự hào” năm 2015 lại mang một dáng đẹp khác, một biển hát khác, làm đa dạng cách tiếp cận với âm nhạc Hồng Đăng, mới và trẻ hơn nhưng cũng da diết, dâng trào. Hôm Mỹ Tâm biểu diễn, tôi ngồi cạnh vợ chồng ông, thấy ông dành lời khen cho giọng hát Mỹ Tâm và bản phối này.
Hồng Đăng thuộc thế hệ nhạc sĩ có nền tảng học thuật nhưng ông rất gần đời sống, nên sáng tác của ông là những giai điệu dễ nhớ, cấu trúc câu nhạc rõ ràng, giàu tính gợi cảm và thường khai thác các chủ đề: thiên nhiên (nhất là biển), ký ức, thành phố, tình cảm đời thường.
Biển hát chiều nay được sáng tác sau một chuyến thực tế dọc ven biển (1979-1980) và ông từng kể bài này ra đời rất nhanh, “chỉ trong 20 phút”, thể hiện cảm xúc dâng trào trước biển cả và mối liên hệ giữa biển với con người, dân tộc.
Bài này nằm trong nhóm ca khúc về biển của ông, có vị trí quan trọng trong sự nghiệp và được đưa vào danh mục những tác phẩm tiêu biểu. Với tôi, “Biển hát chiều nay” là một trong những ca khúc hay nhất viết về biển của âm nhạc Việt Nam, vừa có tính tượng trưng, vừa đậm chất nhân văn. Đó không chỉ là bài ca về biển, mà còn là bản hòa ca về con người - với ký ức, niềm tin và tình yêu.
“…Chân trời rất xanh gọi nắng xôn xao/Con thuyền rất vui, và gió hát ngọt ngào/Môi cười rất xinh lung linh màu áo/Mây trắng gợn lên những cánh chim hải âu…/Mỗi một tình yêu, mỗi một cuộc đời/Qua bao nhiêu thăng trầm lửa thử vàng mới nên người/Biển xanh vẫn nhắc những lời yêu thương/Biển lại hát tình ca biển kể chuyện quê hương”.
Biển ở đây không chỉ là thiên nhiên, mà là ẩn dụ cho Tổ quốc, cho vòng tay rộng lớn, bao dung đón con người trở về…
Ca từ của Hồng Đăng giàu hình ảnh, do đó nhiều ca khúc dễ gợi liên tưởng, dễ đi sâu vào tình cảm người nghe. Ông là một trong những nhạc sĩ đa dạng về thể loại: ca khúc, hợp xướng, ca cảnh, nhạc phim, nhạc sân khấu, khí nhạc…
Đặc biệt, ông đã sáng tác nhạc được sử dụng cho hơn 70 bộ phim, trong đó có những ca khúc nhạc phim nổi tiếng như: Hoa sữa (phim Hà Nội mùa chim làm tổ), Lênh đênh (phim Đời hát rong), Biển hát chiều nay (nhiều phim về đề tài biển), Nỗi nhớ đêm đại dương (phim Những hạt muối của biển), Biển và cô gái tôi chưa quen (phim Những ngôi sao nhỏ), “Không gian xanh” (phim Vùng trời)...
Vốn là người lãng tử, coi cuộc đời là sự rong chơi có trách nhiệm, ông trách nhiệm với công việc chung bao nhiêu thì đời sống riêng lại lãng tử bấy nhiêu. Mọi việc nhà, việc sống như thế nào đều một tay vợ ông, bà Lê Anh Thúy, lo toan. Bà luôn có mặt bên ông. Vào những năm tháng tuổi già, ông hạnh phúc vì có một người vợ luôn hết mình chăm sóc…
Nhiều người khổ vì hoa sữa
Có lẽ ban đầu, hoa sữa chỉ có ở vài con phố như Nguyễn Du, Quang Trung ở Hà Nội, mà cũng chỉ thưa thưa một số cây. Nên đến mùa, hoa thơm thoang thoảng, mùi hoa là ký ức Hà Nội một thời trai trẻ mà ông đã gắn bó và yêu thương.
Khi người ta đặt hàng bộ phim Hà Nội mùa chim làm tổ khoảng năm 1970, ông thấy “hoa sữa” đậm chất Hà Nội. Một Hà Nội của những đôi tình nhân, những mối tình trong trẻo. Không một từ “Hà Nội” nào xuất hiện trong bài hát, nhưng cứ hát lên là người ta thấy Hà Nội hiện ra.
Nhưng bài hát gây xúc động trên diện rộng nên từ Nghệ An, Quảng Bình, Đà Nẵng, Trà Vinh, Long An… đua nhau trồng, cứ cách dăm mét lại một cây. Thế nên, khi đến mùa hoa nở, không gian nồng nặc một mùi hương không thể chịu được và Hồng Đăng bị… đổ lỗi.
Ông bảo ông không làm thơ mà tự nó cứ tuôn ra theo từng khuông nhạc trên những trang giấy. Vì thế, ca từ của ông không cầu kỳ, trau chuốt mà tự nhiên như hơi thở, như một câu nói bình thường nhưng cũng đầy tinh tế.
Hoa sữa được Lê Dung thể hiện lần đầu tiên trong phim Hà Nội mùa chim làm tổ, nhưng nó cũng chỉ như một sự thoáng qua. Đột nhiên, sau hơn chục năm, nó hồi sinh, bắt đầu từ giọng hát của Nhã Phương. Rồi Thanh Hoa, Lệ Quyên. Tiếp đến là Hồng Nhung, Mỹ Linh. Sau gần 30 năm, rồi là những Hồ Quỳnh Hương, Mai Khôi…
Hồng Đăng nói rằng ông cũng rất tâm đắc với nhiều ca khúc khác của mình viết về Hà Nội. Kỷ niệm thành phố tuổi thơ cũng là đứa con ông rứt ruột đẻ ra nhưng không có nhiều may mắn.
Nghèo nhưng hào sảng
Ông khá hiền. Dù là Phó tổng Thư ký thường trực Hội Nhạc sĩ Việt Nam nhưng nhà ông luôn có các loại khách đến chơi. Ông trò chuyện với họ về âm nhạc, về đời sống. Có khách muốn xem tử vi. Nhưng dù vật nài và xin trả tiền để “xem hậu vận, tương lai”, ông cũng khéo từ chối.
Ông nghèo nhưng luôn từ chối nhận tiền. Không mua nổi cây đàn piano trung bình, không có một tủ sách (mà vợ ông không chỉ là một người đọc, còn làm báo và bán báo).
Có lần tôi nói ông cứ lấy tiền của những người muốn ông xem tử vi, chẳng sao cả, có người giàu vì việc đó đấy. Ông bảo, nếu có xem thì ông chỉ giúp thôi. Ông không ham giàu. Có ham thì số cũng không cho.
Nhưng ông đã được sống với điều ông thích, đó là âm nhạc. Một cuộc chơi tốn kém: phải thuê ca sĩ, sân khấu, dàn nhạc, âm thanh, ánh sáng. Nhiều bài hát được khán giả yêu thích và nhớ lâu, nhưng ông chỉ làm được một chương trình Lênh đênh biển tại Nhà hát Lớn Hà Nội (do đạo diễn "Dũng khùng" giúp miễn phí, Bảo Phúc, Bảo Chấn đứng ra dựng chương trình không lấy tiền vào năm 2005).
Nghệ sĩ nhạc jazz Trần Mạnh Tuấn và các ca sĩ trẻ nổi tiếng diễn miễn phí. Thế mà, để có 2 đêm nhạc đó, vợ chồng ông cũng phải gánh món nợ mấy trăm triệu. Chương trình cũng không thể làm tiếp ở TP.HCM vì... không có tiền.
Lênh đênh biển được vinh danh trong chương trình Con đường âm nhạc, mang tên “24 hình/giây”, năm 2007. Năm 2008, ông cho ra mắt album cùng tên, kể từ liveshow đầu tiên.
Ông đã được trao Giải thưởng “Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” vì có những cống hiến xuất sắc cho nền âm nhạc Thủ đô. Ông được Nhà nước trao Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật cho một số tác phẩm tiêu biểu.
Ông là cháu ruột của nhà cách mạng Phan Đăng Lưu. Lớn lên trong một gia đình trí thức xứ Nghệ, bước chân vào đời với tâm thế của một người không ngừng học hỏi, cống hiến.
Ông sớm đi theo âm nhạc, đã bắt đầu sáng tác những ca khúc đầu tiên khi còn là học sinh kháng chiến ở Liên khu IV với những ca khúc đầu tay như “Nắng về Tây Bắc”, “Nhớ ơn cụ Hồ”...
Sau kháng chiến chống thực dân Pháp, hòa bình lập lại, ông về Hà Nội và bắt đầu đi theo âm nhạc chuyên nghiệp. Ông là học viên của lớp học sáng tác khóa đầu tiên của Trường Âm nhạc Việt Nam, nay là Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam.
Thời gian này, ông đã có nhiều ca khúc nổi tiếng như Đường ta đi có nắng mặt trời, Quà tháng Năm (lời cùng với Thế Bảo), Giữa mùa hái sa nhân, Tổ quốc tôi trên mười năm đã lớn (lời cùng Nguyễn Liệu)... và một số tác phẩm khí nhạc.
Rồi ông ở lại làm công tác giảng dạy, trở thành người thầy của những nhạc sĩ tên tuổi sau này như Tôn Thất Lập, Thuận Yến, Trần Long Ẩn, Phú Quang...
Ông cũng là Tổng Biên tập tạp chí Âm nhạc (từ năm 1989) và tờ Thế giới Âm nhạc (từ năm 1996), là nhạc sĩ đầu tiên được kết nạp vào Hội Điện ảnh Việt Nam, hội viên Hội Văn nghệ Hà Nội.
Ông được nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật cho các tác phẩm: ca khúc Biển hát chiều nay, Hoa sữa, Quà tháng Năm, Kỷ niệm thành phố tuổi thơ và hợp xướng Lửa rực cháy. Ông cũng là người viết sách giáo khoa âm nhạc: 70 bài xướng âm; Các nhạc cụ trong dàn nhạc giao hưởng (tái bản lấy tên là Các nhạc cụ trong dàn nhạc giao hưởng); 200 bài xướng âm cơ bản.
Ông qua đời vào tháng 3/2022 tại Hà Nội. Sau đó, cũng trong năm 2022, ông được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật cho các tác phẩm: Lênh đênh, Đêm hành hương về huyền thoại, Buổi tối chuyện một căn nhà nhỏ, Khao khát, Gửi một câu hát cho Tokyo.
