Mỹ chi hàng chục triệu USD phát hiện nói dối bằng trí tuệ nhân tạo
Tờ The New York Times mới đây tiết lộ chính phủ Mỹ lên kế hoạch chi 30,3 triệu USD trong vòng 5 năm để phát triển thiết bị phát hiện nói dối hoàn toàn mới dựa trên trí tuệ nhân tạo (AI), loại bỏ hoàn toàn các thiết bị gắn kết cơ thể truyền thống.
Dự án mang tên Polygraph+, hứa hẹn đơn giản hóa quy trình kiểm tra mức độ trung thực. Thiết bị mới sẽ không cần gắn dây và thiết bị đo lên cơ thể đối tượng kiểm tra như máy đo đa kí truyền thống, mà sử dụng hàng loạt cảm biến không tiếp xúc từ xa thu thập chỉ số sinh lí như nhịp tim, nhịp thở, nhiệt độ da mặt lẫn chuyển động đầu. Thuật toán AI tinh vi phân tích tất cả dữ liệu rồi đưa ra kết quả tổng thể.
Các nguyên mẫu thử nghiệm không tiếp xúc
Năm 2023, Cục Đổi mới quốc phòng (DIU) thuộc Lầu Năm Góc chọn 2 công ty tư nhân phát triển nguyên mẫu thử nghiệm.
Presage Technologies tạo ra nguyên mẫu rPPG sử dụng các dòng camera thông thường nhưng có độ phân giải cao. Khi tim đập, máu được bơm đi khắp cơ thể khiến các mạch máu dưới da mặt co giãn, làm thay đổi lượng ánh sáng hấp thụ và phản xạ trên bề mặt da. Mắt người không thể nhìn thấy sự thay đổi siêu nhỏ này nhưng camera và thuật toán có thể phát hiện theo thời gian thực. Từ đó hệ thống trích xuất chính xác nhịp tim, biến thiên nhịp tim cùng nhịp thở khi trả lời câu hỏi.
Còn Altec Research đem đến nguyên mẫu kết hợp nhiều loại thấu kính chuyên dụng để quét sâu vào biểu cảm và phản ứng vi mô. Camera nhiệt đo sự thay đổi nhiệt độ trên da mặt. Khi một người căng thẳng hoặc cố gắng che giấu sự thật, hệ thần kinh tự chủ sẽ kích hoạt làm thay đổi lưu lượng máu đến vài vùng như mũi, quanh mắt hoặc trán, khiến nhiệt độ tăng/giảm cục bộ. Ngoài ra còn có camera chuyên trách ghi lại chuyển động cực nhỏ độc lập của đầu (vốn là phản xạ vô thức khi lo lắng) vàbiểu cảm vi mô diễn ra trong tích tắc. Cuối cùng là camera độ phóng đại cao tập trung quan sát sự bài tiết siêu nhỏ của các lỗ chân lông – biến thể từ xa của bài kiểm tra phản ứng dẫn truyền da (đo mồ hôi tay) ở máy đo truyền thống.
Cả 2 nguyên mẫu đều chuyển dữ liệu về cho hệ thống AI. Thuật toán kết nối mốc thời gian của từng câu hỏi được đưa ra với biến động sinh lý đồng thời, từ đó xác định điểm số chứ không phụ thuộc cảm tính của chuyên viên phân tích.
Tranh cãi về độ tin cậy của AI
Dù được kỳ vọng lớn, công nghệ này vẫn vấp phải nhiều hoài nghi từ giới học giả.
Tạp chí MIT Technology Review dẫn lời Giáo sư Sophie van der Zee (Đại học Erasmus) cho rằng về mặt lý thuyết, AI có thể nâng cao hiệu quả nhờ khả năng nhận diện các mô thức sinh lý vượt quá tầm quan sát của con người.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia khác lại bày tỏ quan ngại. Học giả Kyri Kotsoglou từ Đại học Northumbria gọi đây là "mối họa nhân đôi" khi kết hợp bản chất thiếu minh bạch của AI với một phương pháp khoa học vốn còn nhiều tranh cãi. Theo ông, các mô thức sinh lý mà AI phát hiện chưa chắc đã có mối liên hệ nhân quả đáng tin cậy với hành vi nói dối.
Đồng quan điểm trên, Giáo sư luật Marion Oswald (Đại học Northumbria) chỉ ra rằng các biểu hiện như nhịp tim tăng, đổ mồ hôi hay thay đổi nhiệt độ da mặt rất dễ nhầm lẫn với sự lo lắng, sợ hãi hoặc căng thẳng thông thường trong quá trình thẩm vấn. Bà cho rằng thiết bị mới có nguy cơ tiếp tục lặp lại hạn chế của các phương pháp cũ, biến thành công cụ tác động tâm lý hơn là một phương tiện khoa học chính xác.