AI và kinh tế việc làm: Khi giá trị của con người phải được định nghĩa lại

Khi kiến thức, tốc độ xử lý và nhiều thao tác trí óc ngày càng trở nên rẻ hơn nhờ máy móc, năng lực phán đoán, trách nhiệm, sáng tạo và khả năng hiểu con người có thể trở thành những tài sản đắt giá hơn bao giờ hết.

Hiếm có công nghệ nào trong lịch sử kinh tế hiện đại đi nhanh từ phòng thí nghiệm vào đời sống doanh nghiệp như AI (trí tuệ nhân tạo). Chỉ trong một khoảng thời gian ngắn, AI đã hiện diện trong những công việc vốn được xem là lãnh địa của lao động trí óc: viết báo cáo, phân tích dữ liệu, dịch thuật, lập trình, thiết kế, chăm sóc khách hàng, dự báo thị trường và hỗ trợ ra quyết định.

Sự xuất hiện của AI vì thế tạo ra hai tâm trạng trái ngược.

Một bên nhìn thấy viễn cảnh mất việc hàng loạt. Bên kia lại kỳ vọng rằng chỉ cần đưa AI vào doanh nghiệp, năng suất sẽ lập tức tăng lên và những điểm nghẽn tồn tại nhiều năm có thể được giải quyết trong một thời gian rất ngắn.

Cả hai cách nhìn đều chưa chạm đến bản chất của vấn đề.

Câu hỏi quan trọng của thời đại này không phải chỉ là AI có thay thế con người hay không. Câu hỏi đáng quan tâm hơn là: khi máy móc có thể đảm nhận ngày càng nhiều phần việc của con người, xã hội sẽ trả giá cao cho những năng lực nào của con người?

Câu trả lời cho vấn đề đó sẽ định hình lại thị trường lao động, giáo dục, phương thức quản trị doanh nghiệp và vị thế cạnh tranh của mỗi quốc gia trong những năm tới.

Dùng AI nhiều hơn chưa chắc năng suất cao hơn

Một trong những ngộ nhận phổ biến hiện nay là đồng nhất việc sử dụng AI với năng suất cao hơn. Trên thực tế, AI có thể tạo ra những khoản tăng năng suất đáng kể, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào cách doanh nghiệp tổ chức lại công việc và quy trình. Một doanh nghiệp mua hàng trăm tài khoản AI chưa chắc đã trở thành doanh nghiệp thông minh. Một nhân viên biết sử dụng nhiều công cụ AI cũng chưa chắc tạo ra giá trị cao hơn một người hiểu sâu vấn đề cần giải quyết.

Năm 1987, nhà kinh tế học Robert Solow đưa ra nhận xét nổi tiếng rằng có thể nhìn thấy kỷ nguyên máy tính ở khắp mọi nơi, ngoại trừ trong số liệu thống kê năng suất. Gần bốn thập niên sau, AI có nguy cơ lặp lại nghịch lý tương tự nếu doanh nghiệp chỉ đặt thêm một lớp công nghệ mới lên những quy trình cũ.

Giả sử trước đây một nhân viên mất ba giờ để hoàn thành một báo cáo và nay chỉ cần ba mươi phút nhờ AI. Doanh nghiệp rõ ràng đã tiết kiệm được thời gian.

Nhưng nếu báo cáo đó vẫn không giúp nhà quản trị đưa ra quyết định tốt hơn, cơ hội kinh doanh vẫn bị bỏ lỡ, trải nghiệm khách hàng không được cải thiện và toàn bộ quy trình vận hành vẫn giữ nguyên, thì phần năng suất thực chất tạo ra vẫn còn hạn chế.

Năng suất không chỉ sinh ra từ việc làm một công việc cũ nhanh hơn. Năng suất lớn hơn xuất hiện khi công nghệ làm thay đổi cách tổ chức sử dụng nguồn lực.

Do đó, câu hỏi quan trọng đối với doanh nghiệp không nên dừng ở việc “bộ phận nào có thể dùng AI?”, mà phải tiến xa hơn: nếu hôm nay được thiết kế lại doanh nghiệp từ đầu với khả năng của AI, liệu chúng ta có còn tổ chức công việc theo cách hiện tại hay không?

Đây mới là điểm bắt đầu của một cuộc chuyển đổi thực sự.

AI đang thay đổi từng phần việc

Khi bàn về tác động của công nghệ, chúng ta thường nhìn một nghề nghiệp như một khối nguyên vẹn. Nhưng trên thực tế, mỗi nghề được cấu thành từ nhiều nhiệm vụ khác nhau.

Một kế toán không chỉ nhập số liệu. Một bác sĩ không chỉ đọc kết quả xét nghiệm. Một luật sư không chỉ tìm văn bản pháp luật. Một nhà báo không chỉ tổng hợp thông tin. Một chuyên gia tài chính không chỉ xây dựng bảng tính.

AI vì thế không nhất thiết xóa bỏ ngay một nghề nghiệp. Trước hết, nó thay thế hoặc hỗ trợ từng nhiệm vụ bên trong nghề đó.

Những công việc có tính lặp lại cao, quy trình rõ ràng, dữ liệu đầu vào tương đối chuẩn và kết quả dễ kiểm tra chắc chắn sẽ chịu sức ép tự động hóa lớn nhất. Nhập liệu, tổng hợp tài liệu, biên dịch cơ bản, xử lý những yêu cầu phổ biến của khách hàng hay sản xuất nội dung theo khuôn mẫu là những ví dụ dễ nhận thấy.

Nhưng khi các phần việc đơn giản được máy móc đảm nhận, giá trị của con người không nhất thiết giảm xuống. Nó có thể dịch chuyển lên những tầng cao hơn: xác định vấn đề, hiểu hoàn cảnh, đánh giá rủi ro, đưa ra phán đoán, thuyết phục người khác và chịu trách nhiệm cho quyết định cuối cùng.

Đây chính là sự thay đổi mà thị trường lao động cần chuẩn bị.

Tương lai có thể không diễn ra theo kịch bản đơn giản rằng “máy móc thay thế con người”. Kịch bản thực tế hơn là những người biết tổ chức công việc cùng AI sẽ có lợi thế trước những người vẫn thực hiện công việc hoàn toàn theo cách cũ.

Khi kiến thức trở nên rẻ, năng lực phán đoán trở nên đắt

Trong nhiều thập niên, lợi thế nghề nghiệp thường gắn với khả năng sở hữu và ghi nhớ kiến thức. Người biết nhiều hơn, tiếp cận tài liệu nhanh hơn hoặc xử lý thông tin tốt hơn thường có lợi thế lớn hơn.

AI đang thay đổi tương quan này.

Một sinh viên có thể yêu cầu hệ thống giải thích một khái niệm kinh tế trong vài giây. Một nhà quản trị có thể nhờ công nghệ phân tích một tập dữ liệu. Một lập trình viên có thể yêu cầu gợi ý mã nguồn. Một chuyên viên có thể tổng hợp hàng trăm trang tài liệu trong thời gian rất ngắn.

Khoảng cách về khả năng tiếp cận thông tin đang thu hẹp nhanh chóng.

Khi kiến thức phổ thông ngày càng dễ tiếp cận, điều trở nên có giá trị hơn là khả năng biết kiến thức nào đáng tin, dữ liệu nào thực sự có ý nghĩa và khi nào không nên chấp nhận một câu trả lời tưởng như hoàn toàn hợp lý của máy móc.

AI có thể tạo ra một bản phân tích đẹp, mạch lạc và thuyết phục. Thế nhưng, AI không phải là người chịu hậu quả nếu doanh nghiệp đầu tư sai, bác sĩ chẩn đoán sai hay nhà quản trị đưa ra một quyết định gây tổn thất.

Bởi vậy, nền kinh tế AI sẽ làm nổi bật một năng lực tưởng như rất cũ nhưng ngày càng quan trọng: khả năng phán đoán.

Một chuyên gia giỏi trong tương lai không nhất thiết là người tự tay làm được mọi việc. Đó là người biết phần việc nào nên giao cho máy, phần việc nào bắt buộc phải do con người kiểm soát, và quan trọng hơn cả, ai phải chịu trách nhiệm cho quyết định cuối cùng.

Việt Nam trước một cơ hội lớn và một chiếc bẫy mới

Với Việt Nam, AI mở ra một cơ hội đáng kể.

Trong nhiều lĩnh vực, khoảng cách về quy mô nguồn lực giữa doanh nghiệp nhỏ và các tập đoàn lớn có thể được thu hẹp. Một doanh nghiệp vừa và nhỏ hiện nay đã có khả năng tiếp cận những công cụ phân tích thị trường, hỗ trợ bán hàng, dịch thuật, lập trình hay chăm sóc khách hàng mà cách đây không lâu đòi hỏi một bộ máy nhân sự đáng kể.

Điều đó tạo ra cơ hội “đi tắt” trong một số công đoạn. Nhưng đi tắt không đồng nghĩa với chắc chắn đi xa.

Một trong những thách thức đáng chú ý là nguy cơ hình thành một dạng “gia công số” mới. Doanh nghiệp Việt có thể rất thành thạo trong việc sử dụng công cụ của người khác, khai thác nền tảng của người khác, thậm chí cung cấp dữ liệu cho hệ thống của người khác, trong khi phần giá trị gia tăng lớn nhất vẫn nằm bên ngoài doanh nghiệp Việt Nam.

Trong nền kinh tế AI, dữ liệu và hiểu biết về bối cảnh trở thành tài sản chiến lược.

Việt Nam sở hữu những nguồn tri thức mà các mô hình toàn cầu không thể mặc nhiên có được: hành vi người tiêu dùng Việt, tập quán kinh doanh địa phương, mạng lưới phân phối, đặc trưng giao thông đô thị, cấu trúc chuỗi cung ứng, văn hóa giao tiếp và vô số dữ liệu hình thành từ đời sống kinh tế thực tế.

Nếu doanh nghiệp biết tổ chức, chuẩn hóa và biến những dữ liệu đó thành tri thức, AI có thể trở thành một đòn bẩy giúp khuếch đại lợi thế bản địa.

Ngược lại, nếu chỉ nhập khẩu công cụ mà không làm chủ bài toán, doanh nghiệp rất dễ trở thành người tiêu dùng công nghệ thay vì người tạo ra giá trị bằng công nghệ.

Vì vậy, lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp Việt trong thời đại AI sẽ không chỉ nằm ở câu hỏi “chúng ta đang sử dụng công cụ nào?”, mà ở câu hỏi khó hơn: chúng ta hiểu điều gì về thị trường mà người khác không dễ dàng sao chép?

Không nên tiếp tục đào tạo con người cho những công việc máy đã làm tốt

Nếu thị trường lao động đang thay đổi thì giáo dục không thể đứng ngoài cuộc.

Trong một thời gian dài, nhiều phương pháp đào tạo vẫn đặt trọng tâm vào ghi nhớ kiến thức, tái hiện thông tin và giải những bài toán có cấu trúc tương đối rõ.

Đáng chú ý, đây cũng chính là nhóm nhiệm vụ mà AI đang thực hiện ngày càng tốt.

Điều đó đặt ra một nghịch lý đáng suy nghĩ: Nếu một sinh viên dành nhiều năm để trở nên xuất sắc chủ yếu ở những nhiệm vụ mà AI ngày càng có thể hoàn thành nhanh chóng, lợi thế nghề nghiệp của người đó có thể trở nên mong manh hơn.

Giáo dục trong thời đại mới cần dịch chuyển từ việc dạy người học nhớ câu trả lời sang khả năng đặt câu hỏi; từ tiếp nhận kiến thức sang kiểm chứng kiến thức; từ hoàn thành bài tập sang giải quyết vấn đề.

Người lao động tương lai phải biết tư duy độc lập trong một thế giới mà câu trả lời dường như luôn sẵn có.

“Học tập suốt đời” vì vậy không còn chỉ là một khẩu hiệu mang tính khuyến khích. Nó đang trở thành điều kiện để duy trì khả năng lao động.

Một người có thể tốt nghiệp đại học một lần, nhưng rất khó chỉ học một nghề theo một cách duy nhất cho cả cuộc đời.

Trong một nền kinh tế mà công nghệ thay đổi liên tục, năng lực quan trọng không chỉ là khả năng học thêm điều mới. Đôi khi, đó còn là sự tỉnh táo để từ bỏ những cách làm từng giúp mình thành công trong quá khứ nhưng không còn phù hợp với tương lai.

Những năng lực khó tự động hóa vẫn nằm ở phần rất “con người”

Máy có thể xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ nhanh hơn chúng ta. Máy có thể ghi nhớ nhiều hơn, tính toán chính xác hơn và tổng hợp thông tin với tốc độ mà con người khó có thể cạnh tranh.

Nhưng đời sống kinh tế không chỉ được cấu thành từ dữ liệu.

Một khách hàng lựa chọn doanh nghiệp không chỉ vì giá. Một nhân viên gắn bó với tổ chức không chỉ vì tiền lương. Một doanh nhân quyết định đầu tư nhiều khi không chỉ dựa vào bảng tính.

Niềm tin, trực giác, kinh nghiệm, trách nhiệm, khả năng thấu hiểu người khác và sự nhạy cảm trước những thay đổi của xã hội vẫn đóng vai trò đặc biệt quan trọng.

Càng bước sâu vào kỷ nguyên AI, chúng ta càng nhận ra một nghịch lý: những gì máy móc làm tốt sẽ ngày càng rẻ, còn những phẩm chất khó máy móc hóa của con người có thể ngày càng trở nên đắt giá.

Biết giao tiếp với AI là một kỹ năng. Nhưng biết giao tiếp với con người vẫn là một năng lực.

Biết phân tích dữ liệu là quan trọng. Nhưng biết dữ liệu nào không phản ánh đầy đủ thực tế còn quan trọng hơn.

Biết máy móc có thể làm gì là cần thiết. Nhưng biết điều gì không nên giao cho máy quyết định mới là dấu hiệu của một xã hội trưởng thành.

Doanh nghiệp cần chuyển từ “mua AI” sang “thiết kế lại công việc”

Trong vài năm tới, rất nhiều doanh nghiệp sẽ tuyên bố mình đã ứng dụng AI. Nhưng lợi thế cạnh tranh sẽ không hình thành từ tuyên bố đó.

Những doanh nghiệp tạo ra giá trị thực sự sẽ là những tổ chức biết thiết kế lại công việc quanh sự kết hợp hợp lý giữa con người và máy móc.

Những nhiệm vụ lặp lại có thể giao cho hệ thống. Con người tập trung vào những nhiệm vụ cần phán đoán. Dữ liệu được tổ chức để phục vụ việc ra quyết định thay vì chỉ để lưu trữ. Quy trình được rút ngắn thay vì đơn giản đưa AI vào từng bước của quy trình cũ.

Nếu làm được như vậy, AI không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí. Nó có thể mở rộng năng lực của mỗi người lao động và giúp một tổ chức nhỏ thực hiện được những việc trước đây chỉ các tổ chức lớn mới có đủ nguồn lực thực hiện.

Ngược lại, doanh nghiệp chỉ chạy theo phong trào rất dễ đối mặt với một nghịch lý khác: công cụ ngày càng nhiều nhưng năng suất không tăng; thông tin ngày càng nhiều nhưng chất lượng quyết định không tốt hơn.

Cuộc cạnh tranh thật sự là cuộc cạnh tranh về tốc độ trưởng thành

AI chắc chắn sẽ tiếp tục phát triển. Khả năng của máy móc ngày mai sẽ cao hơn hôm nay, và nhiều công việc mà chúng ta đang cho rằng AI chưa thể làm rất có thể sẽ sớm được tự động hóa một phần.

Vì vậy, tranh luận xem AI tốt hay xấu ngày càng ít ý nghĩa. Công nghệ đã hiện diện và sẽ tiếp tục tiến về phía trước.

Điều Việt Nam cần lựa chọn là vị trí của mình trong cuộc chuyển dịch đó.

Chúng ta sẽ trở thành nơi sử dụng công nghệ do người khác tạo ra, hay sử dụng công nghệ để nâng tầm năng lực của chính mình?

Chúng ta sẽ đào tạo một lực lượng lao động giỏi thực hiện thao tác, hay đào tạo những con người biết xác định và giải quyết vấn đề?

Chúng ta sẽ liên tục chạy theo từng công cụ mới, hay xây dựng một năng lực đủ mạnh để thích ứng với bất kỳ công cụ nào xuất hiện?

Lợi thế quan trọng nhất trong kỷ nguyên AI có lẽ không thuộc về người sở hữu công cụ mạnh nhất. Nó thuộc về người biết mình cần giải quyết vấn đề gì, có đủ năng lực để đánh giá câu trả lời của máy và đủ bản lĩnh để chịu trách nhiệm cho lựa chọn cuối cùng.

Khi máy móc ngày càng thông minh, con người không thể cạnh tranh bằng cách cố gắng trở thành một chiếc máy tốt hơn. Chúng ta phải biết sáng tạo, hoài nghi, thấu cảm, lựa chọn và chịu trách nhiệm.

Sau cùng, AI sẽ thay đổi rất nhiều nghề nghiệp, nhưng cuộc cách mạng lớn hơn không chỉ diễn ra trong máy tính. Nó diễn ra trong cách mỗi chúng ta định nghĩa lại giá trị của chính mình.

Có lẽ, câu hỏi quan trọng nhất của thời đại AI không phải “Máy móc sẽ còn làm được những gì?” mà là “Khi máy móc có thể làm ngày càng nhiều việc thay chúng ta, con người sẽ lựa chọn làm điều gì xứng đáng hơn?”.

TS. Nguyễn Văn Đắng