Điện ảnh Việt và nỗi lo 'chọn mặt gửi phim'
Việc lựa chọn diễn viên không chỉ dựa vào tài năng và sức hút, mà còn đặt ra yêu cầu về trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp khi một sự cố cá nhân có thể ảnh hưởng đến cả bộ phim.
Nỗi lo lắng của đoàn làm phim Việt
Có lẽ trong nỗi lo của những người làm phim hôm nay, buổi casting (thử vai) cần thêm một câu hỏi rất khó rằng: Liệu diễn viên này có khiến mình mất ngủ vì những chuyện ngoài kịch bản không?
Đạo diễn có thể yêu cầu diễn viên diễn lại một cảnh chưa đạt. Nhà sản xuất có thể thương lượng lại lịch quay, cát xê tăng thêm bao nhiêu, ngày quảng bá, ngày ra mắt phim. Còn một vụ việc liên quan đến ma túy, bạo lực, lừa dối khách hàng hay một scandal bùng lên sát ngày ra rạp của diễn viên tham gia bộ phim thì chẳng có tiếng hô “cắt” nào khiến nó dừng lại.
Thế nên mới có chuyện tìm đúng gương mặt cho nhân vật chưa đủ, mà người làm phim còn phải tìm được những diễn viên đáng tin về mặt nhân cách, đạo đức cá nhân. Độ tin cậy ấy cũng cần được xem là năng lực nghề nghiệp.
Một diễn viên có thể làm rất hay trong phần việc được giao, diễn tốt trong phân vai của mình, nhưng vẫn có thể làm tổn hại thành quả chung của cả bộ phim nếu như có những ứng xử thiếu trách nhiệm ở bên ngoài trường quay.
Điện ảnh Việt Nam trong thời gian qua đã có những bài học cụ thể và đau đớn. Với bộ phim Chốt đơn!, năm 2025, ê kíp làm phim phải dùng AI thay hình ảnh Thùy Tiên và sử dụng diễn viên khác lồng tiếng sau khi cô bị bắt tạm giam. Một vai chính đã quay xong lại trở thành bài toán phải xử lý lại bằng công nghệ. Sau đó, ngày 19/11/2025, Thùy Tiên bị TAND TP.HCM tuyên phạt hai năm tù về tội lừa dối khách hàng trong vụ kẹo Kera. Dĩ nhiên bộ phim bị thua lỗ nặng vì hiệu ứng tiêu cực đến từ câu chuyện cá nhân của Thùy Tiên.
Nhìn từ khía cạnh nghề nghiệp, điều đáng suy nghĩ ở đây là một hoạt động kinh doanh ngoài bộ phim lại buộc bộ phim phải thay đổi. Diễn viên có thể tham gia nhiều lĩnh vực, nhưng uy tín cá nhân không chia thành những ngăn kín theo kiểu ngăn này đóng phim, ngăn kia bán hàng, sai ở ngăn nào thì chỉ ngăn ấy chịu. Dư luận công chúng không chấp nhận điều ấy. Gương mặt từng được dùng để thu hút khán giả có lúc lại trở thành thứ đoàn phim phải tìm cách thay thế.
Sang năm 2026, câu chuyện của Miu Lê tiếp tục đặt ra nỗi lo ấy. Ngày 16/5, nữ diễn viên bị khởi tố, tạm giam để điều tra về hành vi tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy. Ở thời điểm đó bộ phim Đại tiệc trăng máu 8 của đạo diễn Phan Gia Nhật Linh có cô đóng chính đang ra rạp. Ê kíp làm phim sau đó có chia sẻ về tình thế khó kiểm soát, đồng thời cho biết phim vẫn có kế hoạch phát hành quốc tế. Tuy nhiên, bộ phim vẫn thua lỗ ở phòng vé Việt.
Ở một vụ việc có tính chất khác, bộ phim Chú ơi, đừng lấy mẹ con từng vướng ồn ào tình cảm giữa hai diễn viên Kiều Minh Tuấn và An Nguy khi ra mắt năm 2018. Theo thông tin nhà sản xuất công bố, Kiều Minh Tuấn đã hoàn lại 900 triệu đồng cát xê. Nhà sản xuất cho rằng scandal của hai diễn viên làm ảnh hưởng đến doanh thu phim.
Những trường hợp khác nhau ấy gặp nhau ở một câu hỏi nghề nghiệp rằng nhiều khi tại sao những người không gây ra sự việc vẫn phải lo khắc phục hậu quả? Tại sao một diễn viên gây ra một sự cố, thì cả đoàn làm phim phải gánh hết những tiêu cực, ảnh hưởng đến cả việc sửa chữa nội dung phim, doanh thu, quảng bá, phát hành.
Gần đây, khi Điện ảnh Công an thực hiện một bộ phim mới, một yêu cầu bắt buộc của đoàn làm phim là những diễn viên được chọn vào vai chính và thứ đều phải qua kiểm tra ma túy, như một hình thức loại trừ bớt rủi ro. Đạo diễn Phi Tiến Sơn, người đang chuẩn bị thực hiện bộ phim Tuyên ngôn độc lập cho biết ông rất căng thẳng trong việc tuyển chọn diễn viên, nhất là những vai lãnh tụ, nhân vật lịch sử.
Đạo diễn của Đào, phở và piano bày tỏ lo ngại: “Không thể chấp nhận chuyện diễn viên vào các vai lãnh tụ, nhân vật lịch sử tên tuổi, rồi sau đó lại sa vào những scandal, bởi sẽ gây hiệu ứng tiêu cực và thiệt hại khủng khiếp cho phim, nhất là dòng phim chính luận như thế này”.
Thế giới cũng không ngoại lệ
Nhìn ra nước ngoài, cái giá đắt của nghề nghiệp cũng rất cụ thể. Tại Nhật Bản, ngày 8/2/2019, hãng Nikkatsu thông báo hủy phát hành bộ phim Zenaku no Kuzu có Hirofumi Arai tham gia, trong bối cảnh nam diễn viên bị bắt vì cáo buộc xâm hại tình dục. Đến tháng 11/2020, tòa án phúc thẩm Tokyo tuyên ông bốn năm tù. Một vụ án của diễn viên đã kéo theo việc hủy phát hành cả bộ phim.
Ở Hàn Quốc, vụ án ma túy của Yoo Ah-in khiến bộ phim Hi.5, vốn dự kiến ra mắt năm 2023, phải lùi đến năm 2025 mới được ấn định lịch phát hành. Về mặt pháp lý, ngày 3/7/2025, Tòa án Tối cao Hàn Quốc giữ nguyên mức án một năm tù, cho hưởng án treo với thời gian thử thách hai năm, cùng khoản phạt hai triệu won. Nhưng những người cùng đoàn phim đã phải chờ đến hai năm.
Tại Trung Quốc, năm 2018, Phạm Băng Băng cùng các công ty liên quan bị yêu cầu nộp tổng cộng khoảng 884 triệu nhân dân tệ tiền thuế và các khoản phạt trong vụ trốn thuế. Cũng trong tháng 10 năm ấy, kế hoạch phát hành bộ phim Air Strike tại Trung Quốc bị hủy giữa bê bối. Sức hút của một ngôi sao lớn đến đâu cũng không thể trở thành lý do để xem nhẹ nghĩa vụ thuế. Thực tế là sau đó Phạm Băng Băng cho đến nay vẫn bị “phong sát” không được đóng phim ở Trung Quốc và phải hướng đến việc đóng phim, dự sự kiện ở nước ngoài.
Hollywood cũng có những quyết định dứt khoát. Diễn viên Will Smith đã tát Chris Rock tại lễ Oscar 2022. Ngày 1/4/2022, anh tuyên bố rút khỏi tư cách thành viên Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ, đồng thời xin lỗi những người liên quan. Sau đó anh bị cấm tham dự các sự kiện của Viện Hàn lâm trong 10 năm. Tháng 12/2023, sau khi Jonathan Majors bị bồi thẩm đoàn kết tội hành hung và quấy rối, Marvel loại anh khỏi các dự án tiếp theo.
Như vậy trong nhiều trường hợp, án hình sự, xử lý về thuế, quyết định ngừng hợp tác của hãng phim, hủy phát hành và sự từ chối, lên án của công chúng là những cơ chế khác nhau. Không có những xử lý hoàn toàn giống nhau ở các nền điện ảnh, nhưng điều có thể rút ra là danh tiếng và tài năng không bảo đảm cho một người diễn viên được miễn trừ trách nhiệm.
Trách nhiệm của diễn viên: Ai quản lý hay ý thức tự thân?
Thông thường khi đóng phim, các diễn viên đều ký những hợp đồng cam kết, trong đó có đề cập đến những trường hợp vi phạm. Đó là căn cứ pháp lý ban đầu để đền bù thiệt hại cho ê kíp làm phim. Với những hành vi đã được xác định, người vi phạm phải chấp nhận hậu quả pháp lý và nghề nghiệp tương xứng. Do vậy, những điều khoản về ứng xử của diễn viên, nghĩa vụ làm việc, thông tin và trách nhiệm bồi thường trong hợp đồng là cần thiết. Những điều khoản ấy nên xác định rõ hành vi, căn cứ xử lý và nghĩa vụ của các bên. Nhà sản xuất cần biết mình có thể làm gì khi dự án gặp sự cố và diễn viên cũng cần hiểu một lựa chọn của cá nhân mình có thể ảnh hưởng lên người khác đến mức độ nào.
Nhưng hợp đồng dù dày thêm bao nhiêu trang cũng không thể thay thế cho ý thức của cá nhân diễn viên. Đạo đức nghề nghiệp bắt đầu từ lúc người diễn viên tự biết dừng lại trước một hành vi sai trái, chứ không chỉ từ lúc luật sư giải thích sẽ phải đền bao nhiêu tiền. Diễn viên phải có ý thức và trách nhiệm tự thân.
Trách nhiệm ấy trước hết hướng đến những người có thể bị tổn hại bởi hành vi của mình, chẳng hạn, khách hàng bị lừa dối, đồng nghiệp bị kéo vào khủng hoảng. Kế đó là những cộng sự đã trao cho mình vai diễn, thời gian và sự tin tưởng. Nếu đã là một nghề chuyên nghiệp, diễn viên cần được đánh giá cả ở khả năng hoàn thành vai diễn lẫn khả năng tôn trọng những người cùng làm nên bộ phim. Trách nhiệm đó tiếp tục tồn tại sau khi máy quay tắt, sau tiệc đóng máy và cả khi cát xê đã thanh toán đủ. Đằng sau một cảnh diễn của diễn viên có người dựng bối cảnh, người chỉnh ánh sáng, người giữ âm thanh, người nối từng khuôn hình. Họ có quyền mong rằng thành quả lao động của mình được đối xử tử tế.
Không thể chấp nhận chuyện diễn viên vào các vai lãnh tụ, nhân vật lịch sử tên tuổi, rồi sau đó lại sa vào những scandal, bởi sẽ gây hiệu ứng tiêu cực và thiệt hại khủng khiếp cho phim!
Đạo diễn Phi Tiến Sơn
Diễn viên thường nhận được sự chú ý, cơ hội thương mại và vị thế xã hội từ tình cảm của khán giả. Khi hưởng lợi từ sự tin yêu ấy, họ phải hiểu rằng mỗi lần đem danh tiếng ra bảo đảm cho một sản phẩm, một phát ngôn hay một hành động đều có thể ảnh hưởng đến người khác. Công chúng có lý do để không xuê xoa hay tha thứ. Những lời bênh vực kiểu “người ấy diễn hay mà”, “đã cống hiến nhiều rồi” hay “ai chẳng có lúc sai” không trả lời được câu hỏi ai đã bị tổn hại, hậu quả đã được khắc phục đến đâu. Tài năng đáng được ghi nhận, nhưng không thể đem một vai diễn xuất sắc ra để bào chữa cho một hành vi sai trái. Khán giả có thể lựa chọn không mua vé, không theo dõi, không tiếp tục ủng hộ một gương mặt mà mình không còn tin tưởng.
Về phía người làm phim, nếu đòi hỏi diễn viên phải có trách nhiệm thì cũng cần đi cùng cách tuyển chọn có trách nhiệm. Lượng người theo dõi, vẻ ngoài và độ nóng truyền thông của diễn viên nên được đặt bên cạnh quá trình làm nghề, kỷ luật công việc, những thông tin đã được kiểm chứng và cách diễn viên đối xử với những cộng sự trước đó. Không có cách thẩm tra nào bảo đảm tuyệt đối, nhưng sự lựa chọn cẩn trọng vẫn tốt hơn việc nhìn thấy những dấu hiệu đáng lo mà bỏ qua chỉ vì sức hút phòng vé của ngôi sao.
Chọn mặt gửi phim, rốt cuộc, còn là chọn người để gửi niềm tin, bởi vì vai diễn có thể có người đóng thế nhưng trách nhiệm thì không.
