Kinh tế tầm thấp: Chờ lời giải từ công nghệ hay dữ liệu địa không gian?

Thị trường kinh tế tầm thấp từ những nhu cầu rất thực

Vùng không gian dưới 1.000 m, với thiết bị bay không người lái (UAV), drone và các công nghệ liên quan, đóng vai trò quan trọng. Phạm vi này rộng hơn việc chỉ sản xuất phương tiện bay vì còn bao gồm dịch vụ vận chuyển, nông nghiệp, khảo sát, quản lý hạ tầng, phần mềm điều hành và những hoạt động hỗ trợ khai thác không gian.

Tại Việt Nam, những năm gần đây, việc sử dụng drone để phun thuốc, gieo hạt, theo dõi mùa vụ và thu thập dữ liệu đồng ruộng đã dần phổ biến trong ngành nông nghiệp, đặc biệt ở khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Trong logistics, thiết bị bay mở ra phương án giao hàng đến những khu vực khó tiếp cận hoặc vận chuyển nhanh các kiện hàng nhỏ.

Tuy nhiên, ở phân khúc này, hoạt động giao hàng bằng UAV vẫn chủ yếu ở giai đoạn thử nghiệm hoặc được sử dụng trong một số tình huống đặc biệt, chẳng hạn khi thiên tai làm chia cắt khu dân cư. Theo định hướng của Bộ Khoa học và Công nghệ, nông nghiệp, logistics, năng lượng, quản lý hạ tầng và đô thị là những lĩnh vực có tiềm năng ứng dụng UAV.

Quy mô thị trường drone trong nước đã có những ước tính đáng chú ý. Theo IMARC Group, thị trường drone Việt Nam đạt khoảng 140,5 triệu USD năm 2025 và có thể tăng lên 445,4 triệu USD vào năm 2034.

Một báo cáo khác của IMARC ước tính riêng thị trường drone nông nghiệp đạt 17,1 triệu USD năm 2025, dự báo tăng lên 147,5 triệu USD vào năm 2034. Tuy nhiên, đây mới chỉ là các ước tính của đơn vị nghiên cứu thị trường, với phạm vi phân khúc riêng, không đại diện cho toàn bộ giá trị của nền kinh tế tầm thấp tại Việt Nam.

Tiềm năng lớn của nền kinh tế tầm thấp nằm ở dịch vụ, bên cạnh ngành sản xuất và phân phối thiết bị bay. Từ một chiếc drone, chủ sở hữu và đơn vị vận hành có thể tạo doanh thu từ dịch vụ phun thuốc theo diện tích, khảo sát theo dự án, kiểm tra hạ tầng theo hợp đồng, bảo trì, đào tạo người vận hành và cung cấp phần mềm quản lý đội bay.

Dữ liệu địa không gian 3D giúp biến vùng trời thành không gian có thể khai thác

Theo PGS.TS Lê Trung Chơn - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Bền vững thuộc Đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM, chuyên gia về hạ tầng dữ liệu không gian quốc gia và quản lý đất đai, một drone có thể bay, nhưng để nhiều drone cùng hoạt động trong một khu vực đô thị, cơ quan quản lý phải biết chúng có thể bay ở đâu, ở độ cao nào, tuyến nào có nguy cơ xung đột và những công trình nào nằm trên đường bay. Đây là lúc dữ liệu địa không gian trở thành hạ tầng thiết yếu của kinh tế tầm thấp.

Bản đồ thông thường chủ yếu giúp người dùng xác định vị trí trên mặt đất. Trong khi đó, dữ liệu địa không gian 3D bổ sung chiều cao công trình, địa hình và những thông tin cần thiết để hình dung không gian theo nhiều tầng. Nói đơn giản, hệ thống không chỉ cho biết một tòa nhà nằm ở đâu, mà còn cần thể hiện tòa nhà cao bao nhiêu và không gian xung quanh có đặc điểm gì.

PGS.TS Lê Trung Chơn nhấn mạnh, khi số lượng drone tăng lên, bài toán khó nằm ở việc tổ chức, cấp phép và điều hành các luồng bay để tránh va chạm. Theo phân tích của ông, cần xây dựng lưới không gian 3D chuẩn hóa làm cơ sở quản lý mạng lưới thiết bị bay.

Từ nền dữ liệu này, cơ quan chức năng có thể từng bước xác định các khu vực được phép bay, khu vực hạn chế hoặc cần kiểm soát đặc biệt; đánh giá tuyến bay dự kiến; xác định độ cao khai thác phù hợp; đồng thời hỗ trợ theo dõi và điều phối hoạt động. Dữ liệu 3D cũng giúp doanh nghiệp tính toán trước tính khả thi của một tuyến giao hàng hoặc một nhiệm vụ khảo sát, thay vì chỉ dựa vào thử nghiệm thực địa.

Đề cập đến hạ tầng dữ liệu địa không gian phục vụ định hướng đô thị thông minh, ThS Nguyễn Văn Hồng (Trung tâm Công nghệ thông tin và Địa không gian thuộc Sở Khoa học và Công nghệ TP.HCM), nhấn mạnh tầm quan trọng của dữ liệu địa không gian đối với bản sao số (Digital Twin): “Bản sao số thất bại vì thiếu nền dữ liệu chứ không phải vì thiếu công nghệ hiển thị”.

Đối với nền kinh tế tầm thấp, một mô hình 3D đẹp mắt chưa đủ để điều hành hoạt động bay nếu dữ liệu về công trình, địa hình và khu vực hạn chế không chính xác hoặc đã lỗi thời. Công nghệ chỉ có thể phát huy giá trị khi phản ánh tương đối sát hiện trạng và được cập nhật theo những thay đổi ngoài thực tế.

Nút thắt lớn không hẳn là công nghệ, mà là dữ liệu và pháp lý

Theo PGS.TS Lê Trung Chơn, thách thức cốt lõi trong phát triển kinh tế tầm thấp nằm ở dữ liệu địa không gian và thể chế quản lý. Công nghệ điều khiển, phần mềm hay trí tuệ nhân tạo (AI) có thể tiếp tục tiến bộ, nhưng nếu dữ liệu nền thiếu chính xác, không được cập nhật hoặc các cơ quan sử dụng những nguồn thông tin không thống nhất, việc tổ chức mạng lưới bay vẫn gặp nhiều trở ngại.

Dữ liệu cũng phải có cơ quan hoặc đơn vị chịu trách nhiệm. Ông Chơn nêu nguyên tắc: “Ai tạo ra dữ liệu thì người đó chịu trách nhiệm đưa dữ liệu vào hệ thống”. Với kinh tế tầm thấp, nguyên tắc này đặt ra yêu cầu làm rõ nguồn dữ liệu, trách nhiệm cập nhật và cách chia sẻ thông tin giữa các bên liên quan.

Từ góc độ quản lý hạ tầng đô thị, ông Lâm Thanh Hoàng - Tổng Giám đốc Công ty TNHH OneBIM Việt Nam - nhấn mạnh mô hình 3D chỉ là lớp hiển thị, còn giá trị nằm ở dữ liệu, mối quan hệ giữa các đối tượng và quy trình ra quyết định. Theo ông, bốn điều kiện nền tảng của một hệ thống dữ liệu có khả năng liên thông là mã tài sản thống nhất, tọa độ tin cậy, thời gian đồng bộ và quyền sở hữu dữ liệu.

Đối với kinh tế tầm thấp, yêu cầu này có ý nghĩa trực tiếp. Dữ liệu về công trình, địa hình và hạ tầng chỉ hữu ích khi được định vị chính xác, xác định rõ phiên bản và cập nhật theo thời gian. Nếu mỗi đơn vị dùng một cách định danh khác nhau hoặc không rõ ai có trách nhiệm sửa dữ liệu sai lệch, việc tích hợp thông tin để hỗ trợ quy hoạch và quản lý hoạt động bay sẽ khó đạt hiệu quả.

Trước mắt, theo nhiều chuyên gia, Việt Nam có thể ưu tiên chuẩn hóa dữ liệu tại các khu vực thí điểm, lựa chọn những dịch vụ có nhu cầu thực, xây dựng quy trình cấp phép và đánh giá an toàn, sau đó mới mở rộng mạng lưới. Cách làm này giúp hạn chế đầu tư dàn trải, đồng thời tạo điều kiện để cơ quan quản lý và doanh nghiệp kiểm chứng hiệu quả kinh tế trước khi nhân rộng.

Tuy nhiên, dữ liệu dù đầy đủ vẫn chưa đủ để mở rộng hoạt động bay nếu thiếu quy định về cấp phép, khu vực hạn chế, trách nhiệm khi xảy ra sự cố và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan. Việc phân định rõ quyền khai thác không gian, quản lý rủi ro và tiêu chuẩn an toàn sẽ quyết định mức độ mà các dịch vụ mới có thể triển khai ngoài phạm vi thử nghiệm.

Thế Lâm