Nhịp đập công nghệ

58 năm sau ngày phóng Apollo 7: Khám phá vũ trụ trở thành ngành công nghiệp

Bùi Tú • 11/10/2026 09:47

Ngày 11/10/1968, Apollo 7 mở đường cho những chuyến bay có người lái của chương trình Apollo, đặt nền móng để con người đặt chân lên Mặt Trăng chưa đầy một năm sau đó.

Đúng 58 năm sau, ngày 11/10/2026, không gian đã vượt khỏi khuôn khổ của những cuộc thám hiểm để trở thành một lĩnh vực kinh tế mới.

Hàng nghìn vệ tinh thương mại đang tạo thành các mạng lưới kết nối toàn cầu, doanh nghiệp tư nhân phát triển tên lửa và trạm vũ trụ, trong khi cuộc đua đưa con người trở lại Mặt Trăng bước vào giai đoạn mới.

Apollo 7
Khoảnh khắc phóng tàu Apollo 7 cách đây 58 năm

Từ Apollo 7 đến tên lửa tái sử dụng: Cuộc cách mạng về khả năng tiếp cận không gian

Ngày 11/10/1968, tên lửa Saturn IB rời bệ phóng tại Trung tâm Vũ trụ Kennedy, đưa ba phi hành gia Walter M. Schirra, Donn F. Eisele và R. Walter Cunningham lên quỹ đạo Trái Đất. Apollo 7 kéo dài 11 ngày, là chuyến bay có người lái đầu tiên trong chương trình Apollo và có nhiệm vụ kiểm tra khả năng vận hành của tàu chỉ huy, tàu dịch vụ cùng các hệ thống hỗ trợ mặt đất.

Đây là bước thử nghiệm đặc biệt quan trọng sau thảm họa Apollo 1 năm 1967, khi ba phi hành gia thiệt mạng trong một vụ cháy lúc thử nghiệm trên mặt đất. Thành công của Apollo 7 giúp NASA khôi phục niềm tin vào chương trình, mở đường cho Apollo 8 bay quanh Mặt Trăng vào tháng 12/1968 và Apollo 11 thực hiện cuộc đổ bộ lịch sử vào tháng 7/1969.

Trong kỷ nguyên Apollo, không gian chủ yếu là sân chơi của các quốc gia. Thành công được đo bằng khả năng đưa con người lên quỹ đạo, bay đến Mặt Trăng và trở về an toàn. Những chương trình như Apollo đòi hỏi nguồn lực tài chính khổng lồ, hệ thống công nghiệp quy mô lớn và sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước.

Sau gần sáu thập niên, cách tiếp cận ấy đã thay đổi đáng kể. Các doanh nghiệp tư nhân không còn chỉ đóng vai trò nhà thầu chế tạo linh kiện mà trực tiếp phát triển tên lửa, vận hành hệ thống phóng, đưa hàng hóa và phi hành gia lên quỹ đạo, đồng thời cung cấp dịch vụ vệ tinh cho khách hàng trên toàn thế giới.

Một động lực quan trọng của sự chuyển đổi là công nghệ tên lửa tái sử dụng. Trước đây, phần lớn tên lửa đẩy chỉ được sử dụng một lần, khiến chi phí mỗi lần phóng trở thành rào cản lớn đối với hoạt động không gian. Việc thu hồi và tái sử dụng tầng đẩy của SpaceX đã góp phần thay đổi kinh tế học của ngành công nghiệp này. Theo một ước tính được Space.com dẫn lại trong năm 2026, chi phí phóng trung bình tính trên mỗi kilogram hàng hóa lên quỹ đạo đã giảm khoảng 96% trong giai đoạn 1960-2025, sau khi quy đổi theo giá USD năm 2024.

Chi phí giảm giúp việc đưa vệ tinh lên quỹ đạo trở nên thường xuyên hơn, tạo điều kiện cho những mô hình kinh doanh từng khó khả thi. Không gian dần chuyển từ nơi thực hiện các nhiệm vụ đơn lẻ thành một môi trường có hoạt động công nghiệp liên tục, với sự tham gia của nhiều doanh nghiệp và nhà cung cấp dịch vụ.

Vệ tinh chùm và trạm vũ trụ tư nhân: Không gian trở thành hạ tầng kinh tế

Một biểu hiện rõ nét của quá trình thương mại hóa là sự phát triển của các chùm vệ tinh ở quỹ đạo Trái Đất tầm thấp (LEO). Thay vì dựa vào một số ít vệ tinh viễn thông lớn ở quỹ đạo địa tĩnh, các doanh nghiệp triển khai hàng nghìn vệ tinh nhỏ hơn, phối hợp thành mạng lưới có khả năng cung cấp kết nối trên phạm vi rộng.

Starlink của SpaceX là một trong những hệ thống tiêu biểu. Eutelsat OneWeb tập trung vào kết nối băng rộng cho doanh nghiệp, chính phủ và các đối tác viễn thông. Trong khi đó, Amazon Leo, trước đây được biết đến với tên Project Kuiper, đang triển khai kế hoạch xây dựng mạng lưới hơn 3.000 vệ tinh.

Những hệ thống này có thể mở rộng khả năng tiếp cận Internet đến vùng sâu, vùng xa, biển đảo, máy bay và những khu vực khó triển khai hạ tầng cáp mặt đất. Giá trị của vệ tinh không chỉ nằm ở dịch vụ viễn thông mà còn ở khả năng hỗ trợ cứu hộ, ứng phó thiên tai, giám sát môi trường, vận tải và an ninh.

Theo OECD, năm 2025 có 329 vụ phóng không gian, đưa khoảng 4.900 vật thể lên quỹ đạo; số vệ tinh đang hoạt động đã vượt 14.000 vào cuối năm. Đến giữa năm 2026, con số này tiến sát 15.000. Những thống kê đó cho thấy tốc độ mở rộng nhanh chóng của hạ tầng không gian, đồng thời phản ánh vai trò ngày càng lớn của khu vực tư nhân.

Không chỉ quỹ đạo thấp, hoạt động thương mại còn hướng đến việc xây dựng các trạm vũ trụ tư nhân. Trong hơn hai thập niên, Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) là biểu tượng của hợp tác khoa học giữa Mỹ, Nga, châu Âu, Nhật Bản và Canada. Tuy nhiên, ISS đang tiến gần giai đoạn cuối vòng đời khai thác. NASA dự kiến trạm kết thúc hoạt động khoảng năm 2030 và đang thúc đẩy sự hình thành của các cơ sở thương mại thay thế.

Axiom Station, Starlab, Orbital Reef và Haven-1 là những dự án đáng chú ý trong cuộc đua này. Thay vì tự sở hữu và vận hành toàn bộ hạ tầng như mô hình ISS, NASA muốn chuyển dần sang mua dịch vụ từ doanh nghiệp tư nhân. Các trạm thương mại trong tương lai có thể phục vụ nghiên cứu khoa học, thử nghiệm dược phẩm, vật liệu mới, công nghệ sinh học và các chuyến bay của phi hành đoàn tư nhân.

Dù vậy, thị trường này vẫn đang ở giai đoạn phát triển. Khả năng huy động vốn, bảo đảm an toàn, đưa các module lên quỹ đạo và xây dựng nguồn khách hàng ổn định sẽ quyết định dự án nào có thể trở thành một cơ sở hoạt động lâu dài. Không gian chưa phải thị trường dễ tiếp cận, nhưng sự xuất hiện của các dự án trạm tư nhân cho thấy tham vọng mở rộng hoạt động kinh tế ra ngoài Trái Đất đang ngày càng cụ thể.

Artemis và cuộc đua Mặt Trăng mới: Khi nhà nước và doanh nghiệp cùng viết luật chơi

Trong khi quỹ đạo Trái Đất trở thành địa bàn kinh doanh, Mặt Trăng vẫn là đích đến chiến lược của các cường quốc. Tuy nhiên, cuộc đua hiện nay khác đáng kể so với thời Apollo: NASA không còn tự phát triển toàn bộ phương tiện phục vụ hành trình mà kết hợp các hệ thống do cơ quan này quản lí với công nghệ và dịch vụ từ doanh nghiệp tư nhân.

Chương trình Artemis thể hiện rõ cách tiếp cận đó. Năm 2026, Artemis II đã thực hiện chuyến bay có người lái quanh Mặt Trăng vào tháng 4, đưa bốn phi hành gia Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch và Jeremy Hansen vào hành trình gần 10 ngày trên tàu Orion. Theo NASA, con tàu đạt khoảng cách tối đa 252.756 dặm so với Trái Đất, tương đương hơn 406.700 km, lập kỷ lục về khoảng cách xa nhất con người từng đi vào không gian.

Theo kế hoạch cập nhật, Artemis III dự kiến được triển khai năm 2027, tập trung thử nghiệm hoạt động kết nối giữa tàu Orion và các hệ thống đổ bộ thương mại trên quỹ đạo Trái Đất. Mục tiêu đưa con người trở lại bề mặt Mặt Trăng được chuyển sang Artemis IV, dự kiến vào năm 2028. Tiến độ vẫn phụ thuộc vào việc hoàn thiện các công nghệ phức tạp, trong đó có lưu trữ nhiên liệu siêu lạnh và chuyển nhiên liệu giữa các tàu trong không gian.

Sự tham gia của SpaceX và Blue Origin trong phát triển phương tiện đổ bộ cho thấy mô hình hợp tác công – tư đang trở thành một phần cốt lõi của chương trình thám hiểm không gian. NASA đặt mục tiêu và giám sát các yêu cầu an toàn, trong khi doanh nghiệp phát triển công nghệ và cung cấp dịch vụ theo hợp đồng. Đây là khác biệt quan trọng so với chương trình Apollo, khi chính phủ Mỹ trực tiếp dẫn dắt phần lớn chuỗi phát triển công nghệ.

Tuy nhiên, quá trình thương mại hóa cũng đặt ra những thách thức mới. Số lượng vệ tinh tăng nhanh làm gia tăng nguy cơ va chạm và rác vũ trụ. Sự phụ thuộc vào một số nhà khai thác lớn có thể tạo ra rủi ro về quyền tiếp cận dịch vụ, giá cả và an ninh dữ liệu. Cạnh tranh địa chính trị cũng ngày càng mở rộng lên quỹ đạo, nơi các hệ thống vệ tinh thương mại có thể phục vụ đồng thời mục đích dân sự và quân sự.

Sau 58 năm kể từ Apollo 7, ngành vũ trụ vì thế đang đứng trước một bước ngoặt khác. Nếu năm 1968, thách thức lớn nhất là chứng minh con người có thể sống và làm việc an toàn ngoài Trái Đất, thì năm 2026, câu hỏi đã rộng hơn: ai sẽ xây dựng, sở hữu, vận hành và hưởng lợi từ hạ tầng không gian?

Mặt Trăng vẫn là biểu tượng của khát vọng khám phá, nhưng những thay đổi sâu sắc nhất có thể đang diễn ra ngay trên quỹ đạo quanh Trái Đất. Từ mạng lưới vệ tinh cung cấp Internet đến các trạm nghiên cứu thương mại, không gian đang dần trở thành một phần của nền kinh tế toàn cầu. Hành trình khởi đầu từ Apollo 7 vì thế không chỉ dẫn đến những bước chân trên Mặt Trăng, mà còn mở ra một cuộc cạnh tranh mới: biến không gian thành môi trường hoạt động thường xuyên của con người và doanh nghiệp.

Bùi Tú