Sức hút của phong cách thập niên 90: Khi con người tìm kiếm sự cân bằng giữa AI và đời sống thực
Sức hút của thập niên 90 không chỉ nằm ở quần áo, âm nhạc hay những hình ảnh hoài cổ, mà còn ở một lối sống hình thành trước khi điện thoại thông minh, mạng xã hội và thuật toán chi phối phần lớn trải nghiệm thường ngày..
Năm 2026, dấu ấn của thập niên 90 tiếp tục xuất hiện trong văn hóa đại chúng: Quần cargo, váy slip dress, phong cách tối giản của Carolyn Bessette-Kennedy, hình ảnh Kate Moss trên sàn diễn hay sự trở lại của ban nhạc Oasis. Những thứ từng thuộc về quá khứ bỗng trở thành nguồn cảm hứng cho thời trang, âm nhạc và phong cách sống hiện đại.
Sức hút này không chỉ đến từ những người từng sống trong thập niên 90 như thế hệ 8X trở về trước. Với nhiều người trẻ, đặc biệt là Gen Z, đây còn là một thời kỳ họ chưa từng trải qua nhưng vẫn cảm thấy gần gũi. Những bức ảnh cũ, máy nghe nhạc, băng cassette hay những buổi tụ tập không có điện thoại thông minh hay cảm giác được ra ngoài mà không phải liên tục kiểm tra thông báo tạo nên hình dung về một cuộc sống tự do hơn.
Ký ức tự thêm một lớp màu hồng
Những năm 90 là giai đoạn chuyển tiếp giữa thế giới analog và đời sống số. Ký ức về thời kỳ này thường được lưu giữ qua ảnh phim, thư viết tay, nhật ký hoặc những cuốn album gia đình. Chúng không sắc nét và hoàn hảo như hình ảnh được chụp, chỉnh sửa rồi lưu trữ trên điện thoại ngày nay. Màu ảnh có thể ngả vàng, hình ảnh nhiễu hạt, còn những đoạn video đôi khi rung lắc hoặc mất tiếng.
Chính sự không hoàn hảo ấy góp phần tạo nên vẻ hoài cổ mà nhiều người yêu thích. Khi nhìn lại, chúng ta thường tự bổ sung những chi tiết còn thiếu bằng trí tưởng tượng, cảm xúc và những gì mình biết về quá khứ.
Với người trẻ chưa từng sống trong thập niên 90, ký ức còn được hình thành từ những hình ảnh họ tiếp nhận qua phim ảnh, âm nhạc, thời trang và mạng xã hội. Họ không nhớ một trải nghiệm của chính mình, mà xây dựng hình dung về quá khứ từ những câu chuyện được kể lại.
Nhà tâm lý học Clay Routledge, tác giả cuốn Past Forward: How Nostalgia Can Help You Live a More Meaningful Life, nghiên cứu về vai trò của hoài niệm trong đời sống tinh thần. Nhìn từ góc độ này, việc Gen Z hướng về một thời kỳ trước khi họ ra đời có thể phản ánh nhu cầu tìm kiếm sự an ủi và ý nghĩa giữa những áp lực hiện tại.
Thập niên 90 và cảm giác được sống ngoài màn hình
Sức hấp dẫn của thập niên 90 còn đến từ cách công nghệ hiện diện trong đời sống. Khi ấy, máy tính và Internet bắt đầu mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, nhưng việc kết nối thường gắn với một thiết bị và khoảng thời gian nhất định. Khi rời máy tính, con người có thể tạm thời tách khỏi thế giới trực tuyến.
Ngày nay, chiếc điện thoại thông minh có thể theo chúng ta từ lúc thức dậy đến khi đi ngủ. Tin nhắn công việc, thông báo mạng xã hội, video ngắn và những dòng nội dung được đề xuất liên tục cạnh tranh để giành sự chú ý. Ngay cả lúc nghỉ ngơi, nhiều người vẫn có thói quen kiểm tra điện thoại hoặc cảm thấy mình đang bỏ lỡ điều gì đó nếu không cập nhật tin tức.
Trong bối cảnh ấy, thập niên 90 được hình dung như một khoảng thời gian mà đời sống riêng tư ít bị gián đoạn hơn. Người ta có thể đi xem nhạc, gặp bạn bè hoặc trải qua một chuyến đi mà không phải nghĩ đến việc quay video, đăng ảnh hay kiểm tra phản ứng của người khác.
Edward Enninful, cựu Tổng biên tập British Vogue và giám tuyển triển lãm The 90s: Art and Fashion tại Tate Britain, từng nhắc đến cảm giác tự do của những năm tháng trước khi điện thoại thông minh phổ biến. Theo những hồi tưởng được dẫn trong tài liệu gốc, sức hấp dẫn của thời kỳ này nằm một phần ở việc mọi người có thể ra ngoài và tận hưởng cuộc sống mà ít phải lo hình ảnh của mình bị ghi lại, phát tán trên mạng xã hội.
Những cuộc gặp gỡ trực tiếp trở nên một giá trị
Trong thập niên 90, các nhà kho công nghiệp bỏ hoang tại London, Manchester hay New York trở thành địa điểm tổ chức những buổi tiệc rave và hoạt động nghệ thuật độc lập. Những không gian này cho phép nghệ sĩ trẻ, người yêu âm nhạc và các cộng đồng sáng tạo gặp gỡ ngoài những thiết chế văn hóa truyền thống.
Nghệ sĩ Vinca Petersen từng sống trong những khu nhà bỏ hoang tại London và ghi lại đời sống của cộng đồng rave. Các tác phẩm của bà lưu giữ hình ảnh những buổi tiệc underground, tờ rơi, nhật ký và những nhóm bạn tụ tập quanh hệ thống âm thanh tự chế.
Trong những không gian ấy, người tham gia không chỉ đứng ngoài quan sát. Họ góp phần tạo nên âm nhạc, bầu không khí và trải nghiệm chung. Nhiếp ảnh gia Normski, người ghi lại văn hóa hip-hop và các sàn nhảy tại Anh, cũng nhấn mạnh ý nghĩa của việc trở thành một phần của cộng đồng thay vì chỉ đứng bên ngoài nhìn vào.
Giá trị này vẫn có ý nghĩa trong đời sống hiện đại. Một cuộc gặp trực tiếp không chỉ là việc trao đổi thông tin. Đó còn là những biểu cảm, ánh mắt, khoảng lặng và phản ứng tự nhiên mà tin nhắn hay biểu tượng cảm xúc khó thể hiện đầy đủ.
Trong khi đó, công nghệ số khiến việc kết nối trở nên thuận tiện hơn nhưng cũng có thể tạo ra cảm giác gần gũi mà chưa chắc đi kèm sự thân mật thực sự. Chúng ta có thể biết một người đang ăn gì, đi đâu và nghe nhạc gì qua mạng xã hội, nhưng chưa chắc đã hiểu họ đang cảm thấy thế nào.
Hoài niệm cũng có thể trở thành một vòng xoáy tiêu dùng
Một nghịch lý của làn sóng hoài niệm là những giá trị từng gắn với tinh thần độc lập nhanh chóng được thương mại hóa. Thời trang, âm nhạc và hình ảnh của thập niên 90 liên tục được tái hiện trong các bộ sưu tập và chiến dịch quảng bá.
Phong cách tối giản của Carolyn Bessette-Kennedy là một ví dụ. Những bộ trang phục có phom dáng đơn giản, màu sắc trung tính và dễ ứng dụng được thị trường đón nhận. Nhưng khi một phong cách trở thành xu hướng, nó cũng có thể bị biến thành một công thức tiêu dùng: Muốn có vẻ ngoài của thập niên 1990, người ta cần mua thêm quần áo, phụ kiện hoặc thiết bị mang phong cách hoài cổ.
Nhà báo thời trang Dana Thomas, tác giả cuốn Fashionopolis: The Price of Fast Fashion and the Future of Clothes, từng phân tích áp lực sáng tạo trong ngành thời trang khi các thương hiệu phải liên tục đưa ra bộ sưu tập mới. Trong cuộc đua tốc độ, việc tái sử dụng những hình ảnh từng thành công có thể dễ dàng hơn so với phát triển ý tưởng hoàn toàn mới.
Nghịch lý nằm ở chỗ người trẻ có thể tìm đến quá khứ để thoát khỏi cảm giác bão hòa, nhưng chính xu hướng hoài niệm lại nhanh chóng trở thành một sản phẩm của thị trường. Những gì từng đại diện cho sự khác biệt được đóng gói thành hình ảnh, phong cách và hàng hóa dễ sao chép.
Điều này cũng đặt ra câu hỏi về tính nguyên bản trong kỷ nguyên AI. Các công cụ tạo sinh có thể nhanh chóng tạo ra hình ảnh mang phong cách ảnh phim, băng VHS hay thời trang thập niên 90. Nhưng việc tái tạo được màu sắc và hình thức không đồng nghĩa với việc tạo ra được bối cảnh văn hóa của thập niên này.
Không cần quay về quá khứ để sống tốt hơn
Thập niên 90 không phải một thời kỳ hoàn hảo. Ngành thời trang khi ấy vẫn tồn tại những chuẩn mực ngoại hình khắc nghiệt, như xu hướng “heroin chic”, đồng thời thiếu sự đa dạng về sắc tộc. Những người không thuộc nhóm được chấp nhận bởi các chuẩn mực thẩm mỹ phổ biến cũng phải đối mặt với sự loại trừ.
Internet sau đó mở rộng không gian để nhiều tiếng nói từng ít được chú ý tiếp cận công chúng. Tuy nhiên, đời sống số cũng tạo ra những áp lực mới, từ sự so sánh trên mạng xã hội đến yêu cầu phải liên tục duy trì trên trực tuyến.
Hoài niệm cũng không phải là chối bỏ những tiến bộ công nghệ hiện tại. Điều đáng tìm hiểu là vì sao một thời kỳ chưa từng trải qua lại có thể mang đến cảm giác dễ chịu, và cảm giác ấy nói gì về nhu cầu của con người hiện đại ngày nay.
