Hàng hiệu xuất dư: Một thời lừng lẫy và cái giá phải trả

Sai phạm bắt nguồn từ hành vi tiêu thụ nội địa vải, bông nhập khẩu theo diện gia công miễn thuế mà không khai báo hải quan. Con số vi phạm ban đầu chỉ hơn 774 triệu đồng, nhưng đã chạm vào một bí mật mở của thị trường dệt may: các cửa hàng "hàng hiệu xuất dư" sầm uất mà ai cũng biết, nhưng hiếm ai hỏi nguồn gốc từ đâu.

“Mắt xích đầu nguồn”

Bản tin từ cơ quan công an công bố ngày 15/10/2026 ghi nhận: Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Hưng Yên đã đọc quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can, bắt tạm giam ông Đỗ Viễn Phương (SN 1970, Tổng Giám đốc) và bà Nguyễn Thị Biển (SN 1987, Kế toán trưởng) Công ty CP May Hưng Long II (thôn Cao Xá, phường Sơn Nam) về tội "Buôn lậu" theo khoản 3 Điều 188 Bộ luật Hình sự.

Doanh nghiệp này nhận gia công quần áo cho đối tác nước ngoài. Quá trình sản xuất phát sinh lượng lớn nguyên phụ liệu dư là vải và bông - vốn là hàng nhập khẩu theo loại hình gia công, thuộc diện miễn thuế và chịu sự giám sát của Hải quan. Tuy nhiên, giai đoạn 2018-2025, số nguyên phụ liệu này đã bị tiêu thụ nội địa mà không kê khai chuyển đổi mục đích sử dụng. Giá trị vi phạm xác định ban đầu là hơn 774 triệu đồng.

Cần làm rõ, May Hưng Long II độc lập về pháp lí với Công ty CP May và Dịch vụ Hưng Long (mã số thuế 0900183772) - một doanh nghiệp lớn khác trên địa bàn. Tại "thủ phủ may" Hưng Yên, mô hình như Hưng Long II rất phổ biến: nhận đơn hàng quốc tế, nhập nguyên phụ liệu theo định mức, giao thành phẩm và thanh khoản với Hải quan. Vụ án gây chú ý không phải vì quy mô tài chính vượt trội, mà vì tính điển hình cho những khe hở trong quản lí nguyên phụ liệu gia công.

4 lớp nghĩa của chữ “dư”

Trên thị trường bán lẻ, các biển hiệu "Hàng xuất dư", "Hàng Việt Nam xuất khẩu" (VNXK) từng lừng lẫy suốt nhiều thập kỉ. Tuy nhiên, khái niệm "dư" trong ngành may mặc thực chất được chia làm 4 lớp hoàn toàn khác nhau:

Lớp 1: Nguyên phụ liệu dư thừa (Vải, bông, khuy, chỉ). Đây là hàng nhập khẩu miễn thuế để làm hàng xuất khẩu. Theo Thông tư 38/2015/TT-BTC, phần dư thừa có các lối đi hợp pháp: xuất trả đối tác, chuyển sang hợp đồng gia công khác, tiêu hủy dưới sự giám sát, hoặc bán nội địa (phải làm thủ tục xuất nhập khẩu tại chỗ và nộp thuế). Sai phạm ở Hưng Long II không nằm ở việc bán, mà là bán chui không khai báo.

Lớp 2: Phế liệu, phế phẩm. Theo Nghị định 18/2021/NĐ-CP, phế liệu, phế phẩm gia công khi chuyển tiêu thụ nội địa được miễn thuế nhập khẩu và không phải làm thủ tục hải quan (dù vẫn kê khai các thuế khác). Khoảng cách giữa "nguyên liệu dư thừa" và "phế liệu" chính là vùng xám mà nhiều nhà máy hay lập lờ để tuồn hàng ra ngoài.

Lớp 3: Hàng chuyền (nối chuyền). Đây là các sản phẩm được may thêm từ nguyên phụ liệu còn thừa hoặc linh kiện bị cắt mác.

Lớp 4: Hàng xịn, xuất dư đúng nghĩa. Sản phẩm đạt chuẩn nằm trong tỉ lệ dôi dư (1-3%) mà hãng cho phép nhà máy sản xuất thêm để phòng lỗi.

Càng tiến về lớp thứ 4, ranh giới pháp lí càng khắt khe. Bán một cuộn vải dư chỉ đụng đến thuế và hải quan, nhưng bán một chiếc áo hoàn chỉnh mang nhãn hiệu quốc tế sẽ đụng trần tới quyền sở hữu trí tuệ.

Hàng xuất dư - Ảo tưởng của thị trường

Không khó để tìm ra trên các phố phường Hà Nội, chợ đầu mối và trên mạng những cửa hàng mang nhãn Zara, H&M, Mango, Lacoste, Adidas… Áo sơ mi Zara giá công bố khoảng 1,2 triệu đồng thì ở cửa hàng “xuất dư” chỉ 300-350 nghìn; túi Coach đặt qua Amazon chừng 5 triệu thì “xuất dư” khoảng 1-1,5 triệu. Giá bằng một phần tư đến một phần ba, tem mác và mã vạch đầy đủ, với người mua, lí do để nghi ngờ gần như không có.

Thị trường "hàng xuất dư" bùng nổ nhờ đứng đúng giao điểm của 3 yếu tố: Thứ nhất, nhu cầu lớn. Tầng lớp trung lưu muốn dùng đồ hiệu với giá rẻ (chỉ bằng 1/3 - 1/4 giá niêm yết). Thứ hai, cung hợp lý. Việt Nam là trung tâm gia công may mặc toàn cầu, khiến lời quảng cáo "hàng tuồn từ xưởng" trở nên vô cùng thuyết phục. Và cuối cùng là thói quen dẫn dắt hành vi: Cả người bán lẫn người mua đều nhắm mắt bỏ qua câu hỏi về nguồn gốc.

Lượng cửa hàng "xuất dư" rao bán trên thị trường vượt xa lượng hàng dôi dư thực tế mà các nhà máy có thể phát sinh. Một khảo sát của Hiệp hội Chống hàng giả và Bảo vệ thương hiệu Việt Nam từng chỉ ra: hơn 60% hàng mang danh "VNXK" trên thị trường thực chất là hàng nhái. Nhiều thủ phủ bán buôn như chợ Ninh Hiệp sẵn sàng cung cấp hàng nhái gắn mác "Made in Vietnam" theo yêu cầu.

Khái niệm "xuất dư" vô hình trung trở thành một bình phong hoàn hảo, mượn uy tín của ngành gia công dệt may Việt Nam để hợp thức hóa hàng giả, hàng kém chất lượng và hàng trốn thuế.

Cái giá phải trả hôm nay

Vụ án tại Hưng Long II và sự siết chặt của cơ quan chức năng năm 2026 đang gửi đi những cảnh báo đắt giá trên 4 phương diện:

Tự do cá nhân và trách nhiệm tuân thủ. Khoản 3 Điều 188 BLHS quy định khung hình phạt từ 7 đến 15 năm tù (kèm phạt tiền từ 1,5 đến 5 tỷ đồng) cho hành vi buôn lậu vật phạm pháp trị giá từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng. Số tiền 774 triệu đồng của Hưng Long II nằm trọn trong khung này, và chỉ cần điều tra mở rộng thêm 230 triệu đồng nữa là chạm khung hình phạt 12–20 năm tù (Khoản 4). Việc Kế toán trưởng bị bắt tạm giam cùng Tổng Giám đốc là lời cảnh tỉnh nghiêm khắc cho những người kí hồ sơ, tờ khai tuân thủ trong doanh nghiệp.

Thay đổi tư duy tố tụng và hậu kiểm ngành may. Việc cơ quan công an áp dụng tội danh "Buôn lậu" đối với hành vi tự ý tiêu thụ nội địa nguyên liệu gia công miễn thuế - thay vì chỉ truy thu thuế hay xử phạt trốn thuế - cho thấy sự thay đổi cơ bản trong cách tiếp cận pháp lí.

Bước sang năm 2026, ngành Hải quan đã đẩy mạnh chuyển hướng sang hậu kiểm dựa trên quản lí rủi ro. Các doanh nghiệp nhận gia công có lượng hàng miễn thuế lớn, vòng đời sản xuất kéo dài, phát sinh nhiều phế liệu sẽ bị đưa vào diện kiểm soát đặc biệt. Thói quen "bán phế liệu cho bên thu gom" thiếu chứng từ từ nay trở thành rủi ro hình sự trực tiếp.

Siết chặt quản lí sở hữu trí tuệ. Sản phẩm gia công hoàn chỉnh thuộc quyền sở hữu của bên đặt gia công. Tư duy "hàng may ở xưởng mình thì mình bán" đã hoàn toàn phá sản. Chi cục Hải quan khu vực II hiện giám sát chặt chẽ hơn 400 nhãn hiệu đã bảo hộ tại Việt Nam. Ngay cả khi nhãn hiệu được ủy quyền bởi đối tác nước ngoài, nếu không trình được hợp đồng gia công hợp lệ theo luật định, lô hàng vẫn bị bắt giữ và xử lí nghiêm.

Niềm tin thị trường tan vỡ. Ngày 14/10/2026, Công an tỉnh Quảng Trị cũng liên tiếp phát đi cảnh báo về các đối tượng livestream bán hàng nhái núp bóng chiêu bài "hàng tuồn nhà máy", "hàng xách tay". Chiêu bài "xuất dư" từng là bảo chứng chất lượng nay trở thành tín hiệu cảnh báo hàng giả. Người chịu thiệt cuối cùng là người tiêu dùng, và những đơn vị kinh doanh hàng dư xịn chân chính (nếu còn) cũng mất hoàn toàn khả năng tự chứng minh.

Vụ án Hưng Long II mới ở bước khởi đầu. Bài học lớn nhất mà thị trường dệt may nhận được hôm nay không nằm ở con số 774 triệu đồng, mà ở sự sụp đổ của một "vùng xám" tồn tại quá lâu. Đã đến lúc doanh nghiệp và người tiêu dùng phải trả lại đúng bản chất cho chữ "dư": dư của ai, dư đúng luật hay không, và phải đi qua con đường hợp pháp nào để bước ra thị trường.

Mai Phan Lợi