Định hình cực tăng trưởng phía Nam: Từ siêu cảng biển đến đô thị FTZ thế hệ mới
Sự kết nối giữa cảng biển nước sâu, sân bay quốc tế, mạng lưới logistics và Khu thương mại tự do (FTZ) đặt ra yêu cầu tổ chức lại không gian kinh tế phía Nam.
Để khai thác hiệu quả lợi thế hạ tầng, quy hoạch giao thông đa phương thức, cơ chế huy động nguồn lực đất đai, quản trị tích hợp và ứng dụng công nghệ số cần được triển khai trong một cấu trúc thống nhất.
Kết nối cảng biển, giao thông và đô thị
Trong không gian phát triển phía Nam, hệ thống cảng Cái Mép - Thị Vải, khu vực Cần Giờ, sân bay quốc tế Long Thành và TP.HCM có mối liên hệ về vận tải, logistics, công nghiệp và dịch vụ.
Trong đó, Cái Mép – Thị Vải (TP.HCM) là cụm cảng biển sâu quốc tế có tầm cỡ lớn với chiều dài khoảng 20 km. Điểm nhấn lớn nhất tại khu vực này là Đề án Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ với tổng quy mô diện tích lên đến hơn 4.174 ha, bao gồm trung tâm logistics diện tích khoảng 906 ha, khu phi thuế quan, khu công nghiệp công nghệ cao cùng hệ thống bến cảng hạ lưu hiện đại.
Sự kết hợp giữa các bến cảng container chuyên dụng (trung bình 48 ha mỗi bến) và các phân khu chức năng rộng lớn đã giúp nơi đây trở thành một siêu trung tâm trung chuyển, logistics hàng đầu của cả nước.
Vì vậy, việc phát triển từng đầu mối cần gắn với quy hoạch sử dụng đất và mạng lưới giao thông đa phương thức, bảo đảm kết nối giữa nơi sản xuất, trung chuyển và tiêu thụ hàng hóa.
Ở góc độ quy hoạch, ông Nguyễn Anh Tuấn - Trưởng phòng Quản lý Quy hoạch chung, Sở Quy hoạch - Kiến trúc TP.HCM cho rằng, cần được khai thác về mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) gắn với kết nối hạ tầng đa phương thức. Hướng tiếp cận này đặt giao thông trong mối quan hệ với tổ chức không gian và sử dụng đất, qua đó gắn các đầu mối vận tải với khu dân cư, khu công nghiệp và trung tâm dịch vụ.
Đối với đô thị cảng, yêu cầu kết nối không dừng ở việc xây dựng các tuyến đường dẫn đến cảng, mà còn liên quan đến sự phối hợp giữa đường bộ, đường sắt, đường thủy và các đầu mối hàng không. Khi được quy hoạch đồng bộ, mạng lưới này có thể hỗ trợ lưu chuyển hàng hóa, đáp ứng nhu cầu đi lại của người lao động và tạo điều kiện hình thành các khu chức năng bổ trợ lẫn nhau.
Tuy nhiên, hạ tầng giao thông chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng cơ chế tổ chức và huy động nguồn lực phù hợp. Tại Tân Phước và khu vực Cái Mép – Thị Vải, việc bố trí đất cho cảng biển, công nghiệp, logistics và hạ tầng đầu mối liên quan đến nhiều chủ thể quản lí. Quy hoạch thiếu đồng bộ hoặc cơ chế phối hợp chưa rõ ràng có thể ảnh hưởng đến tiến độ triển khai dự án và hiệu quả sử dụng đất.
Trong khi đó, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ - Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách tài nguyên và môi trường khẳng định khai thác về cơ chế thu hồi giá trị gia tăng từ đất (Land Value Capture – LVC) là điều quan trọng. Công cụ này hướng đến việc thu hồi một phần giá trị đất tăng lên nhờ đầu tư công hoặc những thay đổi về hạ tầng, quy hoạch để tái đầu tư cho công trình và dịch vụ công cộng.
Đối với khu vực đô thị cảng, cơ chế này cần gắn với phương pháp xác định giá trị đất minh bạch, cơ sở pháp lí rõ ràng và phương án phân bổ nguồn thu. Việc huy động nguồn lực đất đai vì thế cần được đặt trong quan hệ với chi phí đầu tư hạ tầng, quyền lợi của người sử dụng đất và nhu cầu phát triển các dịch vụ đô thị, thay vì chỉ tập trung vào nguồn thu trước mắt.
FTZ tích hợp, quản trị số và phát triển bền vững
Từ quy hoạch không gian và huy động nguồn lực, bài toán tiếp theo là tổ chức hoạt động kinh tế trong một hệ thống thống nhất. Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ cần được xem xét trong mối liên hệ với năng lực cảng biển, mạng lưới vận tải hậu phương, khu công nghiệp và dịch vụ logistics. Hiệu quả của FTZ không chỉ phụ thuộc vào chính sách ưu đãi, mà còn ở khả năng kết nối hoạt động thương mại, sản xuất, phân phối và dịch vụ hỗ trợ.
Theo GS.TS Võ Xuân Vinh - Viện Nghiên cứu Kinh doanh, Trường Đại học Kinh tế TP.HCM (UEH), việc khai thác về mô hình huy động nguồn lực và quản trị tích hợp theo tiếp cận hệ sinh thái cho đô thị cảng - FTZ là cần thiết. Trọng tâm là cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lí, nhà đầu tư và đơn vị vận hành trong quy hoạch, phát triển hạ tầng và tổ chức hoạt động kinh tế, đồng thời xác định rõ thẩm quyền và trách nhiệm của từng chủ thể.
Cùng với cơ chế quản trị, hạ tầng số có vai trò hỗ trợ điều phối hoạt động của toàn hệ thống. Trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT) và mô hình bản sao số (Digital Twin) có thể được ứng dụng để theo dõi tình trạng hạ tầng, mô phỏng giao thông, dự báo nhu cầu vận tải và phối hợp hoạt động logistics. Tuy nhiên, hiệu quả ứng dụng phụ thuộc vào khả năng kết nối dữ liệu giữa các hệ thống cảng, kho bãi, giao thông và cơ quan quản lí.
PGS.TS Trần Minh Triết - Phó hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG TP.HCM cho biết, khai thác ứng dụng công nghệ và phát triển hạ tầng số là tất nhiều. Để công nghệ hỗ trợ trực tiếp quá trình điều hành, các hệ thống cần có tiêu chuẩn kết nối thống nhất, cơ chế chia sẻ dữ liệu phù hợp và quy định về bảo vệ thông tin. Đây cũng là điều kiện để dữ liệu được sử dụng trong quá trình ra quyết định, thay vì chỉ phục vụ các hệ thống báo cáo riêng lẻ.
Việc mở rộng cảng biển, công nghiệp và logistics đồng thời đặt ra yêu cầu kiểm soát tác động môi trường. Với không gian ven biển, sông rạch và vùng ngập nước phía Nam, quy hoạch cần xác định các khu vực bảo vệ sinh thái, hành lang thoát nước và giới hạn phát triển. Các dự án hạ tầng cần được xem xét trong mối quan hệ với rủi ro ngập, biến đổi khí hậu và tác động môi trường cộng dồn.
Như vậy, việc phát triển đô thị cảng - FTZ đòi hỏi sự gắn kết giữa ba nhóm nhiệm vụ: quy hoạch giao thông đa phương thức và sử dụng đất; huy động, phân bổ nguồn lực; quản trị tích hợp trên nền tảng dữ liệu, đi cùng yêu cầu bảo vệ môi trường.
Tân Phước và Cái Mép Hạ là những khu vực có thể được nghiên cứu trong mối liên hệ đó, hướng đến mô hình kết nối cảng biển với công nghiệp, logistics và đô thị trong cực tăng trưởng phía Nam.
