Đông Nam Á hứng chịu một trong những đợt khói mù tồi tệ nhất do cháy rừng ở Indonesia

Đợt khói mù xuyên biên giới có thể kéo dài nhiều tháng

Cuộc khủng hoảng này có thể kéo dài nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng, cho đến khi hướng gió thay đổi và mưa lớn giúp dập tắt các đám cháy ở Indonesia, ông Ben Churchill - Giám đốc Văn phòng khu vực châu Á và Thái Bình Dương của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) - cho biết.

Trong cuộc phỏng vấn với báo The Straits Times tại văn phòng WMO ở khu Tai Seng (Singapore), ông Ben Churchill nói hiện tượng El Nino đang diễn ra có khả năng trở thành đợt mạnh nhất từng được ghi nhận.

El Nino thường khiến thời tiết tại khu vực ASEAN gần đường xích đạo trở nên nóng và khô hơn. Hiện tượng này xuất hiện đúng vào mùa khô của khu vực.

Theo Ben Churchill, sự kết hợp giữa các yếu tố đó đã tạo ra điều kiện đặc biệt thuận lợi để cháy rừng tiếp diễn và lan rộng. Khi đất được phát quang bằng phương pháp đốt cây cỏ truyền thống để lấy đất canh tác, lửa có thể lan thành những đám cháy lớn.

Ông nói: “Số ngày và số giờ có chất lượng không khí ở mức không an toàn cho sức khỏe đang ngày càng tăng. Tôi cho rằng tình trạng này sẽ còn tiếp diễn”.

Singapore đã trải qua 13 ngày liên tiếp có chỉ số tiêu chuẩn ô nhiễm không khí (PSI) ở mức không lành mạnh. Đây là chuỗi ngày ô nhiễm kéo dài liên tục nhất mà nước này phải chịu đựng kể từ cuộc khủng hoảng khói mù năm 2015. Singapore được xem là có chất lượng không khí ở mức không lành mạnh trong ngày nếu chỉ số PSI vượt 100 tại bất kì địa điểm nào trong nước vào một thời điểm trong ngày. Tình trạng khói mù vẫn tiếp diễn trong ngày 17/10. Chỉ số PSI trung bình 24 giờ nằm trong ngưỡng không lành mạnh, trong khi nồng độ bụi mịn PM2.5 đo theo giờ ở mức cao.

Trong khi đó, tất cả cơ sở thể thao ngoài trời và cơ sở không có hệ thống điều hòa thuộc hệ thống ActiveSG đã hoạt động trở lại ngày 17/10, sau khi tạm đóng cửa một ngày trước đó do khói mù ngày càng nghiêm trọng. Tuy nhiên, The Kallang thông báo Trung tâm Thể thao dưới nước sẽ ngừng hoạt động từ 11 giờ sáng cho đến khi có thông báo mới vì tầm nhìn hạn chế.

Nhận định của ông Ben Churchill được đưa ra sau khi Bộ trưởng Bền vững và Môi trường Singapore Grace Fu cảnh báo tại cuộc họp báo ngày 16/10 rằng nước này cần chuẩn bị cho tình trạng khói mù kéo dài, đồng thời chất lượng không khí có thể xấu đi đến mức nguy hiểm.

Bà Grace Fu cho biết tình hình có thể chỉ được cải thiện khi gió yếu hơn và hướng gió thay đổi thất thường hơn. Tuy nhiên, điều này được dự báo chỉ xảy ra sau khoảng 3 - 4 tuần nữa.

Tình hình có thể dịu bớt vào gần cuối năm 2026, khi gió bắt đầu thổi từ phía bắc thay vì từ phía nam như hiện nay, qua đó đẩy khói mù ra xa Singapore, theo Grace Fu.

"Một nửa lượng khói từ các đám cháy trên toàn cầu... có nguồn gốc từ Indonesia"

Ông Ben Churchill cho biết khoảng một nửa lượng khói từ các đám cháy được ghi nhận trên toàn cầu trong 7 ngày, từ hôm 8/10, có nguồn gốc từ Indonesia. Ông dẫn dữ liệu từ hệ thống Fire Emissions Watch (Giám sát Khí thải Cháy rừng) thuộc chương trình Copernicus của Liên minh châu Âu. Hệ thống này sử dụng dữ liệu vệ tinh và các nguồn thông tin khác để theo dõi Trái đất và lượng khí thải từ các đám cháy.

Theo ông Ben Churchill, các nước trong khu vực cần tăng cường hợp tác về cảnh báo sớm và dự báo để giúp người dân chủ động bảo vệ bản thân.

Các quốc gia cũng nên phối hợp xây dựng biện pháp kiểm soát cháy rừng, ngăn những đợt khói mù trong tương lai trở nên nghiêm trọng đến mức như hiện nay.

Ông đề xuất ASEAN cùng huy động và chia sẻ nguồn lực chữa cháy giữa các nước thành viên.

Việc này bao gồm đầu tư vào các thiết bị có thể sử dụng chung trong khu vực, trao đổi chuyên môn kỹ thuật và bảo đảm lực lượng chữa cháy từ các nước láng giềng có thể nhanh chóng được điều động khi cần thiết.

Tại cuộc họp báo ngày 16/10, bà Grace Fu cho biết đã liên hệ với người đồng cấp Indonesia, Bộ trưởng Môi trường Jumhur Hidayat, để đề nghị hỗ trợ nhân lực dân sự cho công tác chữa cháy và hoạt động gieo mây nhằm tạo mưa.

Ben Churchill lưu ý rằng dù Indonesia đang là tâm điểm của cuộc khủng hoảng, những thảm họa tương tự có thể xảy ra ở bất cứ đâu, với bất kì quốc gia nào, vào bất cứ thời điểm nào, khi các điều kiện do biến đổi khí hậu toàn cầu và tác động cộng hưởng của El Nino xuất hiện. Ông cũng nhắc đến những phương thức canh tác tương tự tại các nước Đông Nam Á khác.

Ben Churchill từng tham gia điều phối các nỗ lực ứng phó cháy rừng ở Úc. Ông dẫn ví dụ về cách Úc hợp tác với New Zealand, Mỹ và Canada thông qua các thỏa thuận hỗ trợ lẫn nhau khi xảy ra thảm họa.

Những thỏa thuận đó giúp nhân lực và thiết bị hỗ trợ có thể nhanh chóng được triển khai, phối hợp với lực lượng tại chỗ để bắt tay vào công việc ngay lập tức. Nhờ vậy, các bên có thể huy động nguồn lực nhanh nhất có thể nhằm dập tắt đám cháy, ông nói.

“Những cơn mưa gió mùa mới có thể dập tắt được các đám cháy”

Ngoài việc tích cực chữa cháy, chỉ có sự xuất hiện của những cơn mưa gió mùa vào cuối năm mới có thể dập tắt được các đám cháy, Ben Churchill lưu ý.

Ông nói: “Chúng tôi kì vọng Indonesia sẽ tiếp tục nỗ lực hết sức, với sự hỗ trợ từ cộng đồng quốc tế. Song ngay cả khi đã làm hết sức, kết quả đạt được đôi khi vẫn chưa đủ. Vì vậy, chúng tôi hy vọng mùa gió mùa sẽ đến, bởi mùa này mang theo mưa”.

Giai đoạn mưa của gió mùa đông bắc thường mang lại lượng mưa lớn hơn cho Đông Nam Á vào khoảng tháng 12. Tuy nhiên, Ben Churchill cho biết vẫn chưa thể xác định chắc chắn thời điểm chuyển mùa, bởi các nghiên cứu cho thấy những đợt El Nino mạnh thường làm gián đoạn quá trình chuyển đổi giữa các mùa.

Ngày 2/10, tờ The Straits Times đưa tin El Nino đang diễn ra nhiều khả năng sẽ khiến mùa khô kết thúc muộn hơn. Cơ quan khí tượng Singapore khi đó cho biết thời điểm chuyển mùa có thể rơi vào cuối tháng 10 hoặc tháng 11.

Ben Churchill nói: “Thời điểm chuyển mùa có thể dao động đôi chút, nhưng rồi mùa mưa cũng sẽ đến”. Ông cho biết dự báo cập nhật sẽ được công bố tại Diễn đàn Dự báo Khí hậu ASEAN vào cuối tháng 10.

“Mọi người đều có thể hành động ở các cấp độ khác nhau”

Ben Churchill nói WMO đã cảnh báo từ tháng 6 rằng một đợt El Nino mạnh sẽ xuất hiện trong năm 2026.

Theo ông, điều quan trọng là những cảnh báo sớm về các hiện tượng thời tiết sắp xảy ra, như El Nino, phải đến được với mọi tầng lớp trong xã hội, gồm cả các nhà hoạch định chính sách phụ trách quy hoạch và xây dựng cơ sở hạ tầng, cũng như ngành nông nghiệp.

Ben Churchill nói: “Mọi người đều có thể hành động ở các cấp độ khác nhau, dù là cấp chính quyền, cộng đồng, từng nông dân hay mỗi cá nhân. Ai cũng có tiếng nói và đều có khả năng thay đổi cách hành động trong tương lai để những thảm họa như vậy không tái diễn”.

Sự phối hợp này ngày càng cấp thiết khi biến đổi khí hậu do con người gây ra làm nhiệt độ toàn cầu tăng lên, khiến các đợt El Nino và những đợt khói mù xuyên biên giới nghiêm trọng có nguy cơ xuất hiện thường xuyên hơn, với cường độ lớn hơn.

Ben Churchill nói: “Tôi cho rằng nếu hành động ngay từ đầu, thay đổi các phương thức canh tác và cùng nhau nỗ lực hết sức để điều chỉnh cách sử dụng đất, siết chặt quy định và nâng cao nhận thức của nông dân cũng như các doanh nghiệp chịu trách nhiệm về những vụ cháy, chúng ta có thể đạt được nhiều tiến bộ trong việc bảo vệ sự an toàn, an ninh và thịnh vượng của cộng đồng ASEAN”.

Khói mù thử thách khả năng phối hợp của ASEAN

Khủng hoảng khói mù năm 2026 đang làm gia tăng sức ép ngoại giao với Indonesia, đồng thời đặt ra câu hỏi về hiệu quả phối hợp giữa các nước Đông Nam Á. Các ngoại trưởng ASEAN dự kiến thảo luận vấn đề khói mù xuyên biên giới tại cuộc họp chuẩn bị cho hội nghị cấp cao vào tháng 11 tới. Malaysia cho rằng những cơ chế hiện có của ASEAN về ứng phó thiên tai chưa giải quyết đầy đủ vấn đề khói mù.

Trách nhiệm của các doanh nghiệp có hoạt động tại những khu vực xảy ra cháy cũng trở thành tâm điểm tranh luận. Ngày 15/10, Thủ tướng Singapore Lawrence Wong cho biết chính phủ đang xem xét những công ty có thể liên quan đến các vụ cháy và cân nhắc phối hợp với các nước khác để có biện pháp pháp lý. Một số doanh nghiệp có trụ sở tại Singapore hoặc Malaysia được cho là có vùng nhượng quyền trồng trọt tại Indonesia.

Hôm 16/10, Bộ trưởng Bền vững và Môi trường Singapore Grace Fu cho biết nước này sẽ gửi văn bản yêu cầu thực hiện các biện pháp phòng ngừa tới 7 công ty tại Indonesia bị xác định có liên quan đến các vụ cháy gây ra tình trạng khói mù hiện nay. 7 công ty này gồm PT Bumi Andalas Permai, PT Bumi Mekar Hijau, PT Paramitra Mulia Langgeng, PT Sumatera Alam Anugerah, PT SBA Wood Industries, PT Hutan Lestari Raya, PT Bangkanesia.

Tại cuộc họp báo, bà Grace Fu nói Cơ quan Môi trường Quốc gia Singapore (NEA) sẽ ban hành các văn bản này dựa trên kết quả điều tra của Singapore và theo Luật Ô nhiễm khói mù xuyên biên giới.

Theo yêu cầu của Singapore, mỗi công ty phải bố trí lực lượng chữa cháy để dập lửa hoặc ngăn lửa lan rộng trên phần đất do mình sở hữu hoặc sử dụng; chấm dứt và không tiến hành các hoạt động đốt trên những khu đất này; đồng thời gửi NEA kế hoạch hành động nhằm dập tắt các đám cháy và ngăn chúng tái diễn.

Trong cuộc khủng hoảng khói mù năm 2015, ba công ty trong danh sách trên - PT Bumi Andalas Permai, PT Bumi Mekar Hijau và PT SBA Wood Industries - cùng với PT Rimba Hutani Mas cũng từng nhận thông báo pháp lý từ NEA.

Hôm 16/10, NEA cho biết các cuộc điều tra liên quan đến ba công ty vẫn đang tiếp diễn.

Bà Grace Fu cho biết NEA sẽ điều tra tất cả doanh nghiệp bị phát hiện có trách nhiệm gây ra khói mù xuyên biên giới ảnh hưởng đến Singapore. NEA có thể gửi thông báo tới thêm nhiều công ty và xem xét các biện pháp khác theo luật nếu có dấu hiệu cho thấy họ gây ra những vụ cháy dẫn đến khói mù lan sang Singapore.

“Chúng tôi sẽ tiếp tục theo dõi tình hình và phản hồi của các công ty với những thông báo này, đồng thời có hành động khi cần thiết”, Grace Fu nói.

Theo bà, những vụ việc trước đây giúp chính phủ hiểu rõ hơn các khó khăn thực tế trong quá trình điều tra hành vi vi phạm liên quan đến khói mù xuyên biên giới. Những kinh nghiệm này sẽ được sử dụng để đánh giá đợt khói mù hiện nay và cân nhắc các biện pháp tiếp theo theo luật.

Trả lời câu hỏi tiếp theo của kênh CNA, Grace Fu cho biết phạt tiền hoặc truy tố là những phương án đang được cân nhắc cho các bước xử lý tiếp theo. Bà nói thêm rằng hiệu quả của từng biện pháp sẽ được đánh giá trong quá trình thực hiện.

Grace Fu từ chối bình luận về những vụ việc vẫn đang được điều tra, nhưng khẳng định chính phủ sẽ rút kinh nghiệm và cải thiện quy trình thực thi pháp luật.

“Việc này không dễ dàng. Tôi là người đầu tiên thừa nhận điều đó, nhưng chúng ta phải cố gắng. Chúng ta phải hành động để bảo vệ người dân Singapore, làm mọi điều trong khả năng kiểm soát của mình nhằm đạt được kết quả tốt nhất cho đất nước, ngay cả khi hiệu quả có thể không như mong đợi”, bà nhấn mạnh.

Grace Fu kêu gọi các công ty hành động có trách nhiệm để bảo vệ hoạt động kinh doanh và uy tín của chính mình.

ASEAN cũng đang đối mặt với bài toán hỗ trợ những nhóm dễ bị tổn thương, như trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh hô hấp, vốn khó tránh tiếp xúc với khói trong sinh hoạt hằng ngày. Ngày 14/10, Ủy ban liên chính phủ ASEAN về nhân quyền bày tỏ quan ngại rằng khói mù đang ảnh hưởng đến sức khỏe, việc học tập, sinh kế và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu của người dân.

Các diễn biến này cho thấy giải quyết khói mù xuyên biên giới đòi hỏi nhiều hơn hoạt động chữa cháy khẩn cấp: Các nước cần phối hợp giám sát, chia sẻ thông tin, truy trách nhiệm khi có đủ bằng chứng và đầu tư phòng ngừa cháy tại những vùng đất dễ tổn thương.

Sơn Vân