Khoa học lý giải lối sống gắn kết giúp phụ nữ Sardinia có tuổi thọ vượt trội
Tại Bolotana, ngôi làng miền núi ở Sardinia (Italy), nhiều phụ nữ sống qua tuổi 100 trong khi vẫn tự chăm sóc bản thân, duy trì các mối quan hệ và theo đuổi những sở thích riêng. Các nhà khoa học đang tìm hiểu liệu tình thân, vận động và lối sống có góp phần lý giải tuổi thọ đặc biệt này.
Những cụ bà sống độc lập ở tuổi ngoài 90
Khi Giovanna Marras mở cửa đón khách tại nhà riêng ở Bolotana, bà thể hiện sự tò mò và nhanh chóng bắt chuyện. Em gái bà, Mariangela, cũng xuất hiện, mời khách vào nhà và mang món kem ra tiếp đãi. Hai chị em trò chuyện vui vẻ, đầy năng lượng. Bà Giovanna đã 101 tuổi, còn Mariangela 99 tuổi.
Cuộc đời của họ không đi theo những lựa chọn truyền thống. Năm 18 tuổi, Giovanna rời quê đến Cagliari, thủ phủ của Sardinia, học nghề may. Sau đó, hai chị em cùng điều hành một cơ sở may mặc thành công tại Bolotana. Khi nghỉ hưu, họ đi du lịch nhiều nơi trên thế giới. Cả hai đều sống độc thân, không kết hôn.
Giovanna kể rằng từng có người đến nhà hỏi cưới bà. Bà đã đề nghị cha mẹ từ chối vì cho rằng phụ nữ cần được tự quyết định về người bạn đời. Mariangela cũng khẳng định bà không muốn kết hôn và có thể tự đi con đường của mình mà không cần người khác hỗ trợ.
Câu chuyện của hai chị em là một phần trong nghiên cứu về tuổi thọ đặc biệt tại Bolotana, ngôi làng có 2.266 dân. Nơi đang được xem xét như một ứng viên tiềm năng vượt trội trong danh sách các “Vùng xanh” (Blue Zone) - những khu vực có tỷ lệ người sống trên 100 tuổi cao.
Sardinia vốn đã được biết đến với một "Vùng xanh" được xác định từ hơn 25 năm trước. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý tại Bolotana là tuổi thọ cao tập trung nổi bật ở phụ nữ.
Những "Vùng xanh" được Harvard Health công bố năm 2025 gồm: Okinawa (Nhật Bản), Ikaria (Hy Lạp), Nicoya (Costa Rica), Loma Linda (Mỹ) và Sardinia.
Trong khi đó, theo nghiên cứu nhân khẩu của hai tác giả Michel Poulain và Anne Herm công bố trên PMC với tiêu đề "Blue Zone, a Demographic Concept and Beyond" xác nhận 4 vùng là Okinawa, Sardinia, Nicoya và Ikaria; đồng thời cho biết Martinique nổi lên như Blue Zone thứ 5 theo tiêu chí kiểm chứng của nghiên cứu.
Michel Poulain và Anne Herm cũng đưa ra định nghĩa về "Vùng xanh" trong nghiên cứu ở PubMed: "Blue Zone là khu vực có tỷ lệ người sống đến 100 tuổi đặc biệt cao, thường có sức khỏe tốt".
Tỷ lệ phụ nữ sống đến 100 tuổi đáng chú ý
Một nghiên cứu của các giáo sư thuộc Đại học Sassari và Đại học Alabama tại Birmingham (Mỹ), công bố vào tháng 10 trên tạp chí khoa học Frontiers in Aging, cho thấy 13,8% phụ nữ tại Bolotana sống đến tuổi 70 có thể đạt tuổi thọ 100. Theo nghiên cứu, tỷ lệ này đứng thứ hai thế giới, sau Hong Kong (Trung Quốc).
Giovanna là người trẻ thứ ba trong nhóm sáu phụ nữ trên 100 tuổi tại làng. Hai người lớn tuổi hơn là Tonia Giglio và Maddalena Falchi, đều 102 tuổi. Theo dữ liệu được công bố, một số phụ nữ khác cũng có khả năng đạt mốc 100 tuổi trong giai đoạn cuối năm 2026 và năm 2027.
Tore Pedde, Chủ tịch hiệp hội văn hóa Orminas, góp phần phát hiện tiềm năng của Bolotana bằng cách rà soát các hồ sơ dân số trong nhiều năm. Ông còn truy tìm thông tin về những người sinh tại làng nhưng đã chuyển ra nước ngoài sinh sống.
Hồ sơ của những người sinh tại Bolotana trong giai đoạn 1900 - 1925 ghi nhận 38 người sống quá tuổi 100. Tỷ lệ này cao hơn 57% so với mức trung bình toàn Italy, theo dữ liệu được trích dẫn trong bài viết nguồn.
Các nhà nghiên cứu đang tìm kiếm những lời giải thích có thể liên quan đến di truyền, chế độ ăn, hoạt động thể chất và các mối quan hệ xã hội. Dù phụ nữ thường có tuổi thọ cao hơn nam giới vì nhiều yếu tố sinh học, trường hợp Bolotana đặt ra câu hỏi về những yếu tố bổ sung có thể góp phần tạo nên khác biệt tại địa phương.
Vận động và duy trì mục đích sống
Một điểm nổi bật ở những phụ nữ sống thọ tại Bolotana là khả năng tự chủ trong sinh hoạt hằng ngày.
Giovanna và Mariangela vẫn tự nấu ăn, duy trì chế độ ăn đa dạng và không loại bỏ hoàn toàn thịt, phô mai hay rượu vang. Mariangela vẫn đi chợ, kể cả khi phải đi bộ xuống một con đường dốc rồi quay trở lại.
Filomena Scarpa, cựu giáo viên ngôn ngữ vừa tròn 100 tuổi vào tháng 1, bắt đầu học tiếng Đức khi đã ngoài 90. Bà từng đọc sách rất nhiều, cho đến khi vấn đề ở mắt trái khiến việc đọc trở nên khó khăn. Hiện bà tập luyện với huấn luyện viên cá nhân hai lần mỗi tuần vì không muốn ngồi yên cả ngày.
Những hoạt động này không chứng minh rằng một thói quen riêng lẻ có thể kéo dài tuổi thọ. Tuy nhiên, chúng cho thấy những phụ nữ cao tuổi tại Bolotana vẫn duy trì vận động, học hỏi và tham gia vào các hoạt động có ý nghĩa với bản thân.
Không phải tất cả họ đều theo đuổi một lối sống giống nhau. Maddalena Falchi, người bạn từ thời thơ ấu của Filomena, nổi tiếng vì vẫn hút thuốc nhiều. Filomena từng khuyên bạn bỏ thuốc vì lo ngại sức khỏe, nhưng Falchi không đồng ý. Chi tiết này cho thấy không thể quy tuổi thọ của cả cộng đồng về một công thức đơn giản.
Tình chị em và mạng lưới gắn kết cộng đồng
Bolotana nằm giữa vùng núi Marghine của Sardinia, cách khu vực vùng xanh ban đầu của hòn đảo khoảng 110 km. Những con đường dốc tạo điều kiện để người dân đi bộ trong sinh hoạt thường ngày. Nhiều gia đình vẫn sử dụng rau quả trồng trong vườn nhà.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng chú ý đến một đặc điểm ít hữu hình hơn: sự gắn kết giữa những phụ nữ cao tuổi.
Giovanni Mario Pes, người đứng đầu nghiên cứu và là một trong những người phát triển khái niệm vùng xanh, cho biết nhóm nghiên cứu muốn tìm hiểu vì sao tuổi thọ đặc biệt tại Bolotana lại nổi bật ở phụ nữ, trong khi vùng xanh ban đầu có tỷ lệ nam giới sống thọ đáng kể.
Ông nhận thấy những phụ nữ tại đây có “tinh thần chị em” mạnh mẽ và cho rằng đây là đặc điểm cần được nghiên cứu sâu hơn.
Thị trưởng Bolotana, Francesco Manconi, cũng nhấn mạnh vai trò của các mối quan hệ xã hội. Theo ông, người cao tuổi nhận được sự quan tâm từ gia đình, hàng xóm và bạn bè. Chính quyền địa phương coi trọng việc tạo điều kiện để họ tiếp tục sống trong ngôi nhà của mình.
Sự hỗ trợ này có thể giúp người cao tuổi duy trì cảm giác thuộc về cộng đồng và tính độc lập trong cuộc sống. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa mạng lưới xã hội và tuổi thọ tại Bolotana vẫn cần được nghiên cứu để xác định mức độ ảnh hưởng cụ thể.
Betti Uda, người điều hành một doanh nghiệp du lịch tại địa phương, nhận xét những phụ nữ cao tuổi ở đây có ý chí mạnh mẽ và vẫn cố gắng sống có mục đích. Khi muốn làm điều gì, họ thường tìm cách thực hiện thay vì tự giới hạn bản thân vì tuổi tác.
Tuổi thọ không chỉ là sống lâu
Trường hợp Bolotana mở ra hướng tìm hiểu về tuổi thọ vượt ra ngoài yếu tố di truyền hay chế độ ăn. Việc duy trì hoạt động thể chất, tự chăm sóc bản thân và có những mối quan hệ xã hội bền chặt đều là những khía cạnh đáng được khảo sát.
Dù vậy, chưa có đủ bằng chứng để kết luận tình chị em là nguyên nhân khiến phụ nữ tại đây sống thọ. Các nhà khoa học vẫn cần phân tích thêm vai trò của di truyền, môi trường sống, lối sống và nhiều yếu tố khác.
Điều đáng chú ý ở Bolotana không chỉ là số người đạt tuổi 100, mà còn là cách nhiều phụ nữ tiếp tục tự quyết định cuộc sống của mình khi đã cao tuổi. Họ vẫn đi chợ, tập luyện, học ngôn ngữ, giữ liên lạc với bạn bè và sống trong cộng đồng quen thuộc.
Những câu chuyện ấy gợi ra một góc nhìn khác về tuổi già: sống lâu là một chỉ số quan trọng, nhưng khả năng duy trì sự tự chủ, các mối quan hệ và mục đích sống cũng đáng được quan tâm.
Được bao quanh bởi rừng cây và những dòng suối trong lành, làng Bolotana trên đảo Sardinia (Ý) hiện có khoảng 2.262 cư dân, trong đó 10 người đã trên 100 tuổi. Tỷ lệ này tương đương khoảng 442 người trên 100.000 dân, cao gấp 10 lần mức trung bình toàn đảo Sardinia.
"Dựa trên một số tiêu chí, Bolotana là Vùng xanh đặc biệt nhất", nhà nghiên cứu về tuổi thọ Buettner cho biết trên National Geographic. "Trong khi các Vùng xanh khác đang suy giảm, khu vực này lại phát triển mạnh. Nói cách khác, số người sống trên trăm tuổi tại đây vẫn tăng qua từng năm".
Qua phân tích các khảo sát về chế độ ăn uống trước đây và phỏng vấn bác sĩ địa phương của nhóm nghiên cứu đến từ Đại học Sassari (Ý) và Đại học Alabama (Mỹ) cho thấy, khoảng 90% chế độ ăn truyền thống của người dân Bolotana có nguồn gốc thực vật. Trong phần lớn cuộc đời, họ chỉ ăn thịt trung bình khoảng 5 lần mỗi tháng. Thực phẩm chủ yếu do người dân tự sản xuất, từ phô mai làm bằng sữa cừu tự nuôi đến dầu ô liu và lúa mì thu hoạch tại ruộng nhà.
Buettner cho biết: “Họ ăn đậu, mì ống, khoai tây cùng các loại rau củ trồng trong vườn, chứ không tiêu thụ nhiều thức ăn nhanh kiểu Mỹ”.
Bên cạnh chế độ ăn uống và vận động tự nhiên, cấu trúc gia đình cũng có thể đóng vai trò quan trọng. Người dân Bolotana thường sống trong những ngôi nhà nhiều thế hệ, cùng chia sẻ việc nhà, chăm sóc con cái và duy trì sự gắn kết tình cảm với người thân.
