Ông thầy mẫu giáo thay đổi thế giới
Ông cựu Tổng giám đốc Lego, giờ ngồi hội đồng quản trị của Nike, Starbucks và một hàng dài chức danh lừng lẫy nhất, xuất hiện trong tiếng vỗ tay háo hức của mấy ngàn lãnh đạo doanh nghiệp, nhảy chân sáo như trẻ thơ, rồi rủ mọi người xếp gạch thành hình con vịt.
Jørgen Vig Knudstorp khác với mọi hình dung về một nhà quản trị, vì trong ông, luôn là bóng dáng của một thầy dạy mẫu giáo thuở nào. Ông đến Việt Nam để trò chuyện với doanh nhân trong một giờ, còn dành trọn thời gian cho sinh viên.
Trở về với những điều cơ bản nhất
Năm 2004, LEGO lỗ gần một triệu USD mỗi ngày. Người được giao cứu công ty có bằng tiến sĩ kinh tế và từng làm cho McKinsey. Nhưng thứ giúp ông nhiều nhất lại là mười tám tháng đứng lớp mẫu giáo. Bạn thử làm bài tập này: tìm sáu viên gạch Lego và trong bốn mươi lăm giây hãy xếp một con vịt.
Lần đầu cầm gạch, người lớn hay khựng lại. Con vịt có mỏ, có đuôi, có cái bụng tròn, còn gạch thì nhiều hình dạng khác nhau. Hết bốn mươi lăm giây, ai cũng có trong tay một thứ gì đó, hơi trừu tượng một chút. Đặt các con vịt cạnh nhau thì không con nào giống con nào.
Theo tính toán của nhà toán học Đan Mạch Søren Eilers, sáu viên gạch 2 x 8 ô thì ráp được 915.103.765 kiểu, gần một tỉ cách để xếp gạch. Không rõ có bao nhiêu cách tạo hình con vịt, nhưng chắc chắn là không cách nào bị chấm sai.
Ở The NExT Forum, một biểu đồ được chiếu lên cho thấy mấy chục giây loay hoay ấy làm sáng cùng lúc 24 vùng chức năng của não. Tay chân phối hợp, mắt dò tìm, đầu óc xoay hình khối, rồi tự điều chỉnh khi hỏng và đổi góc nhìn. Người ta gọi chung những việc đó là "chức năng điều hành", tức phần não lo lập kế hoạch và sửa sai.
Con số ấy làm một doanh nhân hàng đầu ngành ánh sáng nhớ lại năm anh chín tuổi đi thi một cuộc thi chữ. Đề cho sẵn sáu chữ "sao bảo nó nói như thế". Thí sinh được đổi chỗ, viết hoa, chêm dấu chấm, dấu phẩy, chấm than, chấm hỏi, ba chấm, miễn là ra câu có nghĩa. "Sao bảo nó nói như thế?" là một câu. "Nó bảo: sao nói như thế?" là câu khác. Đổi thành "Bảo nó: sao nói như thế!" thì đã là một người đang nổi giận. Còn "Như thế… sao nói? Bảo nó!" lại là một người đang bối rối.
Anh đố tôi có nhiêu cách tổ hợp các từ này, tôi bảo, trải nghiệm của mình là chỉ chơi với năm chữ "sao bảo nó không đến", tôi viết được chừng ba chục câu. Sáu chữ thì phải cả trăm câu, gần hai trăm. Thêm một chữ, số câu không cộng thêm mà nhân lên. Chỉ tính đảo thứ tự, sáu chữ đã có 720 cách xếp, chưa kể dấu câu.
Hồi đó tôi không biết mình đang luyện "chức năng điều hành", chỉ biết là đang chơi.
Chơi lớn và chơi cho đúng
Cái tên Lego ghép từ hai chữ Đan Mạch *leg godt*, nghĩa là "chơi cho giỏi". Đầu những năm 2000, công ty này lại chọn chơi lớn. Họ mở công viên giải trí, làm quần áo, đồng hồ, trò chơi điện tử. Số loại chi tiết đúc khuôn vượt 12.000. Mỗi bộ đồ chơi mới kéo theo vài cái khuôn mới, và không ai tính nổi khuôn nào lời, khuôn nào lỗ. Năm 2003, doanh số rơi khoảng 30%, nợ gần 800 triệu USD. Ban lãnh đạo toàn người lớn đã làm rối một thứ vốn sống nhờ sự đơn giản. Họ chơi lớn, mà quên cách chơi cho đúng.
Tháng 10/2004, Jørgen Vig Knudstorp ngồi vào ghế tổng giám đốc lúc 35 tuổi. Ông là người đầu tiên ngoài gia tộc sáng lập giữ vị trí này. Lý lịch của ông có hai dòng: in đậm là tiến sĩ kinh tế Đại học Aarhus và chuyên gia tư vấn McKinsey; dòng in nhạt hơn ghi năm 1987 học xong trung học ở Fredericia, chàng trai 19 tuổi đi dạy mẫu giáo. Mẹ ông cũng là giáo viên mẫu giáo, cha là kỹ sư.
Xã hội thường nhớ dòng thứ nhất và lướt qua dòng thứ hai. Tri thức của người đứng lớp mẫu giáo ít khi được tính là tri thức. Vậy mà Lego - công ty đồ chơi giáo dục lớn nhất thế giới - được cứu chủ yếu nhờ dòng thứ hai.
Bớt gạch thì trẻ nghĩ nhiều hơn
Ai từng trông một lớp mẫu giáo đều biết: đổ ra cả thùng đồ chơi thì đứa trẻ chỉ bới, tìm, còn đưa nó vài khối gỗ thì nó bắt đầu tưởng tượng.
Knudstorp cắt số loại chi tiết từ hơn 12.000 xuống dưới 7.000. Nhà thiết kế muốn có khuôn mới phải chứng minh được nó đem lại tiền. Trong công ty bắt đầu có lối nói "nghĩ trong hộp": làm ra món mới từ những viên gạch đã có. Cái hộp vừa là giới hạn, vừa là sân chơi. Giống sáu chữ hồi chín tuổi của anh doanh nhân nọ, đề càng hẹp, câu viết ra càng nhiều.
Mà chi tiết hấp dẫn nhất lại là một lần ông xếp sai. Đó là năm 2006, để giảm chi phí, Knudstorp giao phần lớn việc sản xuất cho Flextronics, một hãng gia công điện tử thuộc loại lớn nhất thế giới. Hãng làm điện thoại cho nửa hành tinh này lại không đúc đủ những bông hoa nhựa, loại gạch to dành cho trẻ nhỏ. Kho bãi ở Hungary cũng rối loạn. Năm 2008, Lego lấy lại toàn bộ dây chuyền. Một quyết định sai của chính tổng giám đốc, và ông gỡ ra ráp lại sau hai năm, y như một đứa trẻ sửa con vịt bị gãy cổ.
Giới quản trị gọi đó là "thất bại thông minh": cái sai đến từ một phép thử có tính toán, đủ nhỏ để học được, đủ sớm để sửa. Muốn có loại thất bại này, công ty cần thứ người ta gọi là "an toàn tâm lý", nghĩa là nhân viên dám nói "tôi sai rồi" mà không sợ bị bêu tên trong cuộc họp.
Knudstorp hay đúc kết điều đó bằng một câu: ở Lego, người ta không bị trách vì thất bại, mà bị trách vì không giúp người khác, hoặc vì không chịu hỏi khi mình cần giúp. Trong lớp mẫu giáo, luật này có từ trước khi ai kịp đặt tên. Đứa nào làm đổ tháp của bạn thì bị nhắc. Đứa nào tự làm đổ tháp của mình thì xếp lại, không ai nói gì.
Một định nghĩa khác về nghề giữ trẻ
Năm 2016, Knudstorp rời ghế tổng giám đốc. Doanh thu năm đó gấp sáu lần lúc ông nhận việc. Người ta bắt đầu quan tâm tới trải nghiệm từng là giáo viên mầm non của ông.
Ở ta, ít lý lịch giám đốc nào ghi dòng "giáo viên mầm non". Nghề này vẫn hay bị gọi là "giữ trẻ", và thường chỉ được nhắc tới khi… có chuyện.
Chiều 28/8 vừa rồi ở Nghệ An, cô Hoàng Thị Hiền lao ra đường ôm một học trò hai tuổi khỏi bánh xe tải. Đứa bé không sao, còn cô mất một chân. Phản xạ ấy không có trong giáo trình nào mà đến từ hàng nghìn buổi chiều đếm đầu trẻ, canh chừng đứa hay chạy ra cổng. Đó cũng là thứ tri thức mà một ông thầy mẫu giáo Đan Mạch từng mang vào phòng họp để cứu một công ty tỉ đô. Người ta thường chỉ nhìn thấy tri thức ấy khi nó đã thành tiền, hoặc đã thành máu.
Chiều nay khi đón con, hãy nhớ mỉm cười với người giáo viên mầm non, vì họ đang thay đổi thế giới đó.
.jpg)
