TP.HCM sở hữu ‘mỏ vàng’ di sản, làm gì để biến thành tiền?
Phố nghề, hội quán ở Sài Gòn, làng gốm Lái Thiêu, sơn mài Tương Bình Hiệp cùng những di tích lịch sử, văn hóa biển đảo Bà Rịa - Vũng Tàu - Côn Đảo tạo nên kho tàng di sản phong phú của TP.HCM.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, TP.HCM có thêm những không gian văn hóa với lịch sử và đặc trưng riêng. Theo nghiên cứu của TS. Vũ Thị Phương (Trường Đại học Văn hóa TP.HCM) và TS. Lê Thị Linh Trang (Học viện Cán bộ TP.HCM), có thể nhận diện ba tiểu vùng văn hóa tiêu biểu: đô thị Sài Gòn – TP.HCM; công nghiệp và làng nghề Bình Dương; biển đảo, kinh tế hàng hải và ký ức lịch sử cách mạng Bà Rịa - Vũng Tàu - Côn Đảo.
Sài Gòn, Bình Dương: Đưa bản sắc vào đời sống kinh tế
Sài Gòn - Gia Định hình thành và phát triển qua nhiều lớp giao thương, di dân và tiếp biến văn hóa. Hệ thống sông, kênh rạch, bến cảng, chợ và phố nghề lưu giữ dấu ấn của một đô thị năng động, đồng thời gợi mở nhiều cách tiếp cận di sản.
Khu Chợ Lớn, các hội quán người Hoa, những phố buôn bán chuyên biệt, khu dân cư Công giáo hay khu Bảy Hiền gắn với cộng đồng người Quảng có thể được kết nối thành các tuyến tham quan về lịch sử đô thị, kiến trúc, ẩm thực và đời sống cộng đồng. Qua đó, người dân địa phương có thêm cơ hội phát triển dịch vụ hướng dẫn, trải nghiệm văn hóa, ăn uống và bán sản phẩm lưu niệm.
Di sản đô thị cũng có thể trở thành chất liệu cho phim ảnh, sách, triển lãm, nhiếp ảnh và thiết kế. Những hình thức này giúp câu chuyện về thành phố đến gần hơn với công chúng, mở rộng khả năng khai thác ngoài hoạt động tham quan trực tiếp. Điều quan trọng là tư liệu cần được kiểm chứng, còn việc sử dụng hình ảnh và nội dung phải tôn trọng quyền của các chủ thể liên quan.
Ở Bình Dương, gốm Lái Thiêu, sơn mài Tương Bình Hiệp và nghề điêu khắc gỗ lưu giữ kinh nghiệm chế tác, kỹ thuật truyền thống và nét thẩm mỹ riêng. Đây là nền tảng để phát triển sản phẩm thủ công, quà tặng văn hóa, đồ trang trí và những dòng sản phẩm kết hợp giữa nghề truyền thống với thiết kế hiện đại.
Bên cạnh việc cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng và mở rộng kênh phân phối, các làng nghề có thể tổ chức trải nghiệm làm gốm, tìm hiểu kỹ thuật sơn mài hoặc quan sát nghệ nhân chế tác. Những hoạt động này vừa tạo thêm nguồn thu, vừa giúp du khách hiểu hơn về giá trị của mỗi sản phẩm.
Để hướng đi ấy duy trì lâu dài, thu nhập của nghệ nhân và người làm nghề cần được quan tâm đúng mức. Hoạt động du lịch sẽ có ý nghĩa hơn khi góp phần mở rộng đầu ra, tạo việc làm và khuyến khích thế hệ trẻ tiếp nối nghề truyền thống.
Cùng với làng nghề, quá trình phát triển công nghiệp tại Sóng Thần, VSIP, Mỹ Phước cũng để lại những câu chuyện về đời sống công nhân, sự hình thành các cộng đồng lao động và quá trình chuyển đổi của vùng đất. Những tư liệu này có thể được giới thiệu qua triển lãm, phim tài liệu, hoạt động giáo dục và các chương trình tìm hiểu lịch sử địa phương, qua đó bổ sung một lát cắt về văn hóa công nghiệp của TP.HCM.
Từ làng chài đến di tích lịch sử, mở rộng không gian trải nghiệm
Vùng Bà Rịa - Vũng Tàu và Côn Đảo mang những dấu ấn văn hóa gắn với biển, nghề cá và lịch sử cách mạng. Đây là cơ sở để phát triển các sản phẩm du lịch có chiều sâu, giúp du khách tìm hiểu đời sống cư dân ven biển và những câu chuyện đã góp phần tạo nên bản sắc vùng đất.
Tại các làng chài, tín ngưỡng thờ cá Ông và lễ hội nghề cá có thể được giới thiệu thông qua những chuyến tham quan, trải nghiệm văn hóa cộng đồng và tìm hiểu ẩm thực địa phương. Người dân có thể tham gia hướng dẫn, giới thiệu nghề biển, cung cấp dịch vụ và sản phẩm đặc trưng. Khi cộng đồng cùng tham gia tổ chức và được hưởng lợi hợp lí, hoạt động du lịch cũng có thêm điều kiện gắn bó với đời sống địa phương.
Việc giới thiệu các nghi lễ cần tôn trọng tập quán và quan niệm của người dân. Thay vì thay đổi sinh hoạt truyền thống để phù hợp với lịch trình du lịch, có thể thiết kế trải nghiệm giúp du khách tìm hiểu ý nghĩa văn hóa trong không gian và thời điểm phù hợp.
Tại Côn Đảo, hệ thống nhà tù, Nghĩa trang Hàng Dương và các địa điểm tưởng niệm những người cách mạng là những di sản có giá trị đặc biệt. Cùng với tín ngưỡng thờ Bà Phi Yến, các địa điểm này có thể được kết nối trong những hành trình tìm hiểu lịch sử, giáo dục truyền thống và văn hóa địa phương. Nội dung thuyết minh cần được chuẩn bị cẩn trọng, bảo đảm tính chính xác và giữ gìn sự trang nghiêm của các di tích.
Trên quy mô toàn thành phố, các tiểu vùng có thể bổ trợ cho nhau bằng những nhóm sản phẩm đa dạng: Tham quan di sản đô thị, trải nghiệm làng nghề, tìm hiểu văn hóa biển và khám phá lịch sử. Việc kết nối cần tính đến nhu cầu của du khách, thời gian di chuyển và chất lượng dịch vụ để mỗi hành trình có câu chuyện riêng, thay vì chỉ ghép nhiều điểm đến vào cùng một lịch trình.
Để thực hiện, TP.HCM có thể từng bước kiểm kê, phân loại và lập bản đồ di sản, từ di tích, hội quán, phố nghề đến làng chài, di sản công nghiệp và không gian văn hóa công nhân. Dữ liệu về lịch sử, tình trạng bảo tồn, chủ thể gìn giữ và khả năng tiếp cận sẽ giúp thành phố lựa chọn hình thức giới thiệu, khai thác phù hợp với từng địa điểm.
Số hóa cũng mở thêm cách đưa di sản đến gần công chúng, thông qua tư liệu trực tuyến, nội dung thuyết minh và kết nối với nghệ nhân, cơ sở văn hóa. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự hữu ích khi đi cùng tư liệu đáng tin cậy và những sản phẩm cụ thể đáp ứng nhu cầu của người sử dụng.
Trong quá trình này, sự phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp, nghệ nhân và cộng đồng giữ vai trò quan trọng. Chính quyền tạo điều kiện về quy hoạch, hạ tầng và bảo tồn; doanh nghiệp phát triển sản phẩm, dịch vụ; người dân và nghệ nhân góp phần gìn giữ, giới thiệu tri thức văn hóa. Việc thống nhất rõ quyền lợi, chi phí và cách chia sẻ doanh thu sẽ giúp các bên yên tâm đồng hành lâu dài.
Nguồn thu từ hoạt động khai thác cũng có thể được dành một phần cho việc tu bổ, lưu giữ tư liệu, truyền nghề và duy trì không gian văn hóa. Khi hiệu quả được nhìn nhận cả từ doanh thu, sinh kế của người dân đến khả năng gìn giữ di sản, phát triển du lịch sẽ có thêm nền tảng bền vững.
Đưa di sản vào đời sống kinh tế không nhất thiết bắt đầu từ những dự án lớn. Đó có thể là một tuyến tham quan được tổ chức tốt, một sản phẩm làng nghề tìm được thị trường hay một câu chuyện lịch sử được kể bằng hình thức gần gũi. Từ những bước đi phù hợp, các giá trị văn hóa của TP.HCM có thể được lan tỏa rộng hơn, tạo thêm sinh kế cho cộng đồng và tiếp tục được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
.png)
