555 năm Hội An - xứ Quảng: Từ mạch nguồn lịch sử đến khát vọng vươn mình trong kỷ nguyên mới
Hành trình 555 năm (1471 - 2026) của xứ Quảng và đô thị thương cảng Hội An không chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà còn là bản tráng ca về tinh thần khai mở, khát vọng vươn ra biển lớn và bài học sâu sắc về sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn di sản với phát triển bền vững trong không gian đô thị hiện đại.
Mốc son 5 thế kỷ định hình một vùng đất di sản
Nhìn lại chiều dài lịch sử dân tộc, ít có vùng đất nào sở hữu một biên độ vận động không gian và văn hóa phong phú, năng động như xứ Quảng và đô thị thương cảng Hội An.
Năm 2026 đánh dấu cột mốc lịch sử đặc biệt quan trọng: 555 năm hình thành và phát triển vùng đất xứ Quảng (1471 - 2026), tính từ mốc son vua Lê Thánh Tông thành lập Đạo Thừa tuyên Quảng Nam năm 1471.
Nhằm nhìn nhận toàn diện, sâu sắc những giá trị lịch sử, văn hóa và di sản ấy, ngày 22/10, thành phố Đà Nẵng đã tổ chức hội thảo khoa học lớn với chủ đề: “Đô thị thương cảng Hội An và xứ Quảng trong hành trình 555 năm (1471 - 2026)”.
Phát biểu khai mạc hội thảo, bà Nguyễn Thị Anh Thi - Phó chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng - nhấn mạnh: “555 năm là một dấu mốc lịch sử đặc biệt, bởi trải qua hơn 5 thế kỷ, vùng đất Quảng Nam - Đà Nẵng đã không ngừng vận động, biến đổi và phát triển... Những giá trị lịch sử, văn hóa của vùng đất xứ Quảng trước đây nay được đặt trong một không gian phát triển rộng lớn hơn của thành phố Đà Nẵng, nơi văn hóa và di sản được xác định không chỉ là đối tượng bảo tồn mà còn là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển bền vững”.
Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, năm 1471 là bước ngoặt khi triều đình Đại Việt thiết lập Đạo Thừa tuyên Quảng Nam từ khu vực phía nam đèo Hải Vân đến đèo Cù Mông.
Tuy nhiên, theo nghiên cứu của TS. Huỳnh Bá Lộc (Vùng đất Quảng Nam: 555 năm hiện diện và tích lũy chức năng văn hóa - xã hội), giá trị lớn nhất của danh xưng này nằm ở chỗ nó không chỉ tồn tại như một ký hiệu hành chính tĩnh mà đã trải qua quá trình không ngừng tích lũy các chức năng xã hội, biểu tượng, ký ức và bản sắc cộng đồng.
Quảng Nam từ một đơn vị quản trị đã vươn lên thành một hệ quy chiếu không gian văn hóa - hay còn gọi là "xứ Quảng", "đất Quảng".
Qua các biến động lịch sử, từ dinh trấn Thanh Chiêm thời các chúa Nguyễn đến các giai đoạn tiếp theo, vùng đất này luôn giữ vững vai trò là phên giậu, là tiền đồn chiến lược.
Như ThS. NCS. Đặng Hoàng Sang đã khẳng định trong tham luận Xứ Quảng - Tiền đồn chiến lược của Đại Việt (1471 - 1558), chính hệ thống hành chính, quân sự và quá trình định cư, khai khẩn liên tục từ cuối thế kỷ XV đến thế kỷ XVI đã biến một vùng biên viễn mới chinh phục thành hậu cứ vững chắc, tạo bàn đạp cho tiến trình Nam tiến của dân tộc.
Một góc nhìn học thuật đặc sắc được đề xuất tại hội thảo đến từ nhà văn Nguyễn Nho Khiêm với khái niệm “Không gian văn minh biển xứ Quảng: Từ thương cảng Hội An đến cảng Đà Nẵng trong hành trình 555 năm (1471 - 2026)”.
Tác giả chỉ ra rằng lịch sử xứ Quảng là lịch sử của một không gian văn minh biển - nơi địa lý sông - biển, quyền lực nhà nước, mạng lưới thương mại và cộng đồng đa văn hóa tương tác chặt chẽ.
Trong cấu trúc đó, Hội An từng bước vươn lên trở thành hạt nhân của một hệ sinh thái kinh tế - văn hóa kết nối đồng bằng, cửa biển và hải ngoại trong các thế kỷ XVI - XVIII.
Khi điều kiện tự nhiên, dòng chảy và kỹ thuật hàng hải biến đổi vào nửa đầu thế kỷ XIX, trung tâm giao thương quốc tế có sự dịch chuyển tự nhiên từ Hội An sang Cửa Hàn - Đà Nẵng.
Đây không phải là một sự đứt gãy lịch sử, mà là quá trình tự điều chỉnh của một không gian văn minh biển luôn hướng động, kế thừa tinh thần khai mở và năng lực thích ứng bền bỉ qua nhiều thế kỷ.
Hội An và xứ Quảng trong mạng lưới giao thương quốc tế và giao lưu, tiếp biến văn hóa
Bước sang thời kỳ các chúa Nguyễn cai quản Đàng Trong, xứ Quảng và đặc biệt là thương cảng Hội An đã trở thành tâm điểm của mạng lưới thương mại hàng hải khu vực và quốc tế.
Theo ThS. Phạm Bá Nhiễu (Đàng Trong và Hội An - Công cuộc giao thương mở rộng với phương Tây và phương Đông), chính sách ngoại thương cởi mở, chủ động thu hút thương nhân nước ngoài của chính quyền chúa Nguyễn đã biến Hội An thành một "vương quốc vàng" hay thương điểm quốc tế sầm uất nơi thuyền buôn Nhật Bản (Nihonmachi), Trung Hoa, các nước Đông Nam Á và các công ty thương mại Đông Ấn phương Tây tấp nập ra vào.
Sự hưng thịnh của Hội An không chỉ dựa vào vị trí cửa biển Đại Chiêm thuận lợi, mà còn nhờ vào mạng lưới giao thông thủy bộ kết nối chặt chẽ với hậu phương xứ Quảng - nơi cung cấp dồi dào các nguồn hàng từ lâm thổ sản quý hiếm (trầm hương, quế, kỳ nam) đến tơ lụa và thủ công nghiệp.
Các nghiên cứu chuyên sâu về thương mại, thuế quan và hệ thống sản vật dưới triều Nguyễn cũng minh chứng rằng chính quyền trung ương đã thiết lập một cơ chế quản lý tài nguyên và kiểm soát ngoại thương tương đối chặt chẽ, biến thương cảng thành nguồn lực tài chính chiến lược để củng cố đất nước.
Không chỉ trao đổi hàng hóa, Hội An và xứ Quảng còn là một "không gian tiếp biến văn hóa" đặc sắc. Sự gặp gỡ giữa các dòng cư dân Việt, Chăm, Hoa, Nhật Bản và phương Tây đã tạo nên một diện mạo văn hóa độc đáo.
Dân cư xứ Quảng là kết quả của quá trình cộng cư lâu đời, nơi người Việt tiếp thu có chọn lọc tri thức sinh thái, kỹ thuật biển và văn hóa bản địa từ người Chăm, đồng thời dung hợp các yếu tố văn hóa phương Đông và phương Tây.
Các thiết chế tín ngưỡng dân gian (như thờ Mẫu, nhà thờ tiền hiền), sự giao thoa Tam giáo (Nho - Phật - Đạo) và truyền thống hiếu học, khoa bảng đã hun đúc nên căn tính con người xứ Quảng: trực tính, nghĩa tình, giàu tinh thần phản biện ("hay cãi" theo nghĩa vượt qua khuôn mẫu để sáng tạo) và khát vọng vươn lên.
Bảo tồn, phát huy giá trị di sản Đô thị thương cảng Hội An và thành phố Đà Nẵng trong giai đoạn hiện nay
Trong bối cảnh đương đại, khi Đà Nẵng và Quảng Nam gắn kết trong một không gian phát triển rộng lớn hơn, bài toán đặt ra là làm thế nào để di sản không chỉ được bảo vệ nguyên trạng mà còn trở thành nguồn lực nội sinh cho tăng trưởng kinh tế - xã hội.
Đặc biệt, nhóm tác giả PGS.TS. Dương Văn Huy, Nguyễn Diệu Trà My và NCS.ThS. Chung Tuyền (Cái nhìn từ “kinh tế di sản” đối với bảo tồn, sáng tạo và phát triển di sản văn hóa truyền thống xứ Quảng...) đã đưa ra những luận điểm sắc bén về mô hình “kinh tế di sản”.
Theo đó, các giá trị nội tại của di sản Đô thị cổ Hội An cần được đặt trong mối quan hệ tương hỗ với thị trường, công nghệ số, ngành công nghiệp văn hóa và sự tham gia chủ động của cộng đồng địa phương.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu của TS. Nguyễn Thu Trang và PGS.TS. Trần Nam Tiến cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp cận Hội An qua lăng kính mô hình đô thị di sản văn hóa gắn với các chủ trương phát triển văn hóa mới của quốc gia, đồng thời ứng dụng khung quản trị tích hợp (HUL - Historic Urban Landscape) nhằm giải quyết hài hòa bài toán xung đột giữa phát triển du lịch quá mức và yêu cầu bảo tồn không gian sống của người dân.
Giải pháp chuyển đổi số trong bảo tồn di sản cũng được TS. Nguyễn Văn Quảng và TS. Dương Quang Hiệp đặc biệt lưu ý.
Việc xây dựng cơ sở dữ liệu số, bản đồ di sản đa lớp, bảo tàng số và hệ sinh thái công nghiệp văn hóa sẽ giúp Hội An và Đà Nẵng lưu giữ ký ức đô thị, nâng cao năng lực quản lý điểm đến trước sức ép của đô thị hóa.
Phát biểu chỉ đạo định hướng phát triển, lãnh đạo thành phố Đà Nẵng đã khẳng định quyết tâm tiếp thu các thành tựu nghiên cứu khoa học từ hội thảo để hoạch định chính sách văn hóa ngang tầm với yêu cầu phát triển của một đô thị biển hiện đại, năng động, sáng tạo.
Việc kết hợp giữa chiều sâu di sản của Hội An với hạ tầng công nghệ, tài chính và logistics hiện đại của Đà Nẵng sẽ tạo nên một cực tăng trưởng kiểu mẫu ở khu vực miền Trung.
Hành trình 555 năm của xứ Quảng và đô thị thương cảng Hội An là minh chứng hùng hồn cho sức sống mãnh liệt của một vùng đất mở.
Từ vạch mốc lịch sử năm 1471 đến khát vọng vươn mình trong kỷ nguyên số hóa và hội nhập quốc tế hôm nay, những giá trị cốt lõi được hun đúc từ tinh thần khai mở, ý thức hướng biển, năng lực tiếp biến văn hóa và khả năng thích ứng linh hoạt vẫn đang tỏa sáng mạnh mẽ.
Kỷ niệm 555 năm vùng đất xứ Quảng không chỉ là dịp để tri ân các thế hệ tiền nhân, mà quan trọng hơn là cơ hội để chuyển hóa ký ức thành tri thức, biến di sản văn hóa thành nguồn lực nội sinh bền vững.
Với tư duy đổi mới sáng tạo, sự đồng thuận giữa chính quyền, cộng đồng và các nhà khoa học, thành phố Đà Nẵng đang vững bước viết tiếp những trang sử mới - nơi di sản quá khứ trở thành bệ phóng cho những chân trời phát triển tương lai.