Giáo dục mở: Lộ trình từ chính sách đến thực thi bền vững

Sáng ngày 23/10/2026, tại Hà Nội, Hội thảo Giáo dục mở châu Á - Thái Bình Dương 2026 (OpenAP 2026) đã chính thức khai mạc với chủ đề “Open Futures: Empowering Fair and Inclusive Higher Education in the Asia-Pacific” (Tương lai mở: Thúc đẩy giáo dục đại học công bằng và bao trùm tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương). Sự kiện do Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) phối hợp cùng Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI), Tạp chí Một Thế Giới và Câu lạc bộ Phần mềm Tự do Nguồn mở Việt Nam (VFOSSA) phối hợp tổ chức.

Tại phiên toàn thể của hội thảo, Tiến sĩ Igor Lesko, Giám đốc điều hành Tổ chức Giáo dục Mở Toàn cầu (Open Education Global - OE Global), đã mang đến một bài tham luận mang tính bước ngoặt về lộ trình xây dựng hệ thống giáo dục đại học mở, bình đẳng và bền vững. Bằng sự kết hợp giữa thực tiễn điều phối mạng lưới toàn cầu và kết quả từ công trình nghiên cứu tiến sĩ quy mô lớn tại Đại học Mở Hà Lan, bài phát biểu của ông đã giải mã trực diện bài toán cốt lõi mà nhiều quốc gia đang đối mặt: Làm thế nào để các sáng kiến giáo dục mở không dừng lại ở những dự án ngắn hạn, phụ thuộc tài trợ, mà có thể trở thành một phần cấu trúc bền vững trong dài hạn?

Tầm nhìn vượt giới hạn "sách giáo khoa miễn phí" trong giáo dục mở

Mở đầu bài phát biểu, TS. Igor Lesko nhấn mạnh tầm quan trọng cấp thiết của việc tái định hình tư duy đối với khái niệm Giáo dục Mở (Open Education). Ông khẳng định rằng giáo dục mở mang một tiềm năng biến đổi sâu sắc hơn rất nhiều so với định kiến thu hẹp mà nhiều nhà quản lý và giảng viên thường mắc phải, đó là coi giáo dục mở “chỉ đơn thuần là việc cung cấp các tài nguyên hay sách giáo khoa miễn phí”.

Dựa trên ba trụ cột chiến lược trong kế hoạch hoạt động của OE Global - bao gồm Xây dựng lĩnh vực (Field building), Trao đổi tri thức (Knowledge exchange) và Cùng tạo ra giá trị (Value co -creation), TS. Lesko chỉ ra rằng tinh thần hợp tác và cùng tạo ra giá trị chính là yếu tố then chốt nằm trong DNA của phong trào mở toàn cầu. Theo đó, giáo dục mở cần được hiểu là một hệ sinh thái tổng hòa bao gồm các tài nguyên, công cụ số, hạ tầng công nghệ và các phương pháp thực hành giáo dục tiên tiến (Open Educational Practices).

Khi được hoạch định và triển khai đúng đắn, giáo dục đại học mở mang lại những giá trị thực chứng đã được ghi nhận trên toàn thế giới:

Nâng cao chất lượng và cải thiện trải nghiệm học tập: Tạo điều kiện cho giảng viên liên tục cập nhật giáo trình, đổi mới phương pháp giảng dạy tương tác, giúp sinh viên chuyển từ người tiếp nhận thụ động sang người tham gia sáng tạo tri thức.

Củng cố mức độ gắn kết của người học: Gia tăng tỷ lệ duy trì học tập, giảm tỷ lệ bỏ học nhờ việc tiếp cận học liệu dễ dàng, bình đẳng ngay từ ngày đầu tiên của khóa học.

Mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức: Thu hút sự tham gia của các tầng lớp học viên đa dạng, bao gồm những người ở vùng sâu vùng xa, người đi làm hoặc những nhóm thế yếu trong xã hội.

Tối ưu hóa chi phí tài chính: Tối thiểu hóa gánh nặng tài chính cho sinh viên và gia đình thông qua việc giảm chi phí mua sách giáo khoa và học liệu đắt đỏ.

Thúc đẩy bản địa hóa tri thức: Tạo điều kiện thuận lợi cho việc địa phương hóa, ngữ cảnh hóa các tài nguyên giáo dục mở (OER) sao cho phù hợp với đặc thù văn hóa, ngôn ngữ và bối cảnh kinh tế - xã hội của từng vùng miền, từng quốc gia.

Mở rộng hợp tác đa bên: Thúc đẩy các mối quan hệ hợp tác liên ngành, liên trường đại học và xuyên biên giới trong việc phát triển tri thức chung.

Thực hiện cam kết toàn cầu: Trực tiếp đóng góp và hỗ trợ các cam kết quốc tế lớn, đặc biệt là Mục tiêu Phát triển Bền vững số 4 (SDG 4) của Liên Hợp Quốc về một nền giáo dục có chất lượng, bình đẳng và bao trùm.

TS. Lesko cũng phân tích thêm rằng, giáo dục mở không vận hành một cách cô lập. Nó nằm trong một hệ sinh thái chuyển động “mở” rộng lớn hơn và chia sẻ chung một hệ giá trị cốt lõi với Khoa học Mở (Open Science), Phần mềm và Phần ứng Mã nguồn Mở (FOSS/Hardware), cũng như Xuất bản Truy cập Mở (Open Access). Việc kết nối các trụ cột này sẽ tạo ra một hạ tầng tri thức dùng chung mạnh mẽ cho toàn xã hội.

Mạng lưới kết nối toàn cầu và các cột mốc sự kiện trọng tâm

Để minh họa cho cách thức OE Global hiện thực hóa chiến lược toàn cầu của mình, TS. Igor Lesko đã điểm qua hàng loạt mạng lưới chuyên ngành và khu vực mà tổ chức đang trực tiếp hỗ trợ hoặc điều phối:

Thứ nhất, mạng lưới CCCOER (Community College Consortium for Open Educational Resources), đây là mạng lưới dành riêng cho khối các trường cao đẳng cộng đồng tại Hoa Kỳ, tập trung thúc đẩy việc ứng dụng tài nguyên mở trong môi trường đào tạo nghề và đại học đại cương, giải quyết trực tiếp bài toán chi phí học tập cho hàng triệu sinh viên.

Thứ hai, mạng lưới OE LATAM (Open Education Latin America), nơi theo dõi và thúc đẩy các bước tiến về giáo dục mở tại khu vực Mỹ La-tinh, với khung làm việc được thiết kế riêng cho cộng đồng các nước nói tiếng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha.

Thứ ba, mô hình liên minh MERLOT và Mạng lưới các Mạng lưới (Network of Networks) do OE Global phối hợp điều phối nhằm kết nối nhiều tổ chức quốc tế lại với nhau, cùng hợp lực giải quyết những chương trình nghị sự quy mô lớn mà một tổ chức đơn lẻ không thể tự thực hiện.

Thứ tư, Chương trình Open Textbook Equity, một sáng kiến trọng điểm hỗ trợ các nhà giáo dục cập nhật, chỉnh sửa chương trình giảng dạy và giáo trình nhằm tăng cường tính bao trùm, công bằng, đại diện cho các nhóm yếu thế và đa dạng văn hóa.

Về mặt kết nối cộng đồng và lan tỏa tri thức, diễn giả nhấn mạnh vai trò của Tuần lễ Giáo dục Mở (Open Education Week) diễn ra vào tháng 3 hàng năm. Đây là chuỗi sự kiện toàn cầu quy tụ hàng nghìn hội thảo trực tiếp lẫn trực tuyến, nơi các tổ chức chia sẻ tài nguyên mới và khởi xướng các mối quan hệ hợp tác mới.

Bên cạnh đó, TS. Lesko điểm lại thành công của Hội nghị OER26 vừa được tổ chức tại Mỹ dưới dạng kết hợp (hybrid), quy tụ 300 đại biểu tham dự trực tiếp và 200 đại biểu tham dự trực tuyến, do OE Global phối hợp cùng MIT Open Learning Initiative và Hội đồng Cố vấn OER Bang Massachusetts thực hiện. Đặc biệt, chuỗi hội thảo trực tuyến OER Global Tour phủ sóng 5 khu vực (Bắc Mỹ, Philippines/Châu Á, Châu Âu, Châu Đại Dương, Mỹ La-tinh) đã thử nghiệm thành công việc ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) để tổng hợp diễn biến, tự động biên soạn báo cáo và phát hành dưới dạng giấy phép mở. Ông cũng chính thức thông báo Hội nghị Toàn cầu OE Global 2028 sẽ được tổ chức tại Nagoya, Nhật Bản bởi đơn vị chủ nhà Open Education Japan.

Bức tranh thực trạng chính sách từ nghiên cứu tiến sĩ quy mô lớn

Nhìn lại hành trình cá nhân từ năm 2010 - thời điểm ông mới gia nhập tổ chức khi còn mang tên OpenCourseWare Consortium, TS. Igor Lesko đã chia sẻ sâu về công trình nghiên cứu tiến sĩ mà ông vừa hoàn thành tại Đại học Mở Hà Lan. Nghiên cứu của ông tập trung vào câu hỏi mang tính sinh mệnh của phong trào: Không phải là liệu giáo dục mở có mang lại lợi ích hay không, mà là làm thế nào để duy trì bền vững các lợi ích đó trong dài hạn?

Để trả lời câu hỏi này, TS. Lesko đã triển khai một phương pháp nghiên cứu định tính và phân tích văn bản hết sức đồ sộ. Ông đã thực hiện rà soát hơn 2.000 văn bản chính sách và tài liệu chính thức từ năm 2002 đến giai đoạn 2019 - 2024. Cùng với đó là 50 cuộc phỏng vấn sâu với đại diện các tổ chức quốc tế lớn như UNESCO, Ủy ban Châu Âu (EC), và 75 cuộc phỏng vấn chuyên sâu với các cố vấn chính sách, chuyên gia tại 30 quốc gia. Trong đó bao gồm cả các phân tích chuyên sâu về bối cảnh chính sách giáo dục đại học tại Việt Nam.

Từ kết quả nghiên cứu, TS. Lesko chỉ ra một thực trạng nhức nhối: Mặc dù các lợi ích của OER đã được chứng minh và hàng loạt tuyên bố chính sách đã được ký kết, hầu hết các sáng kiến giáo dục mở vẫn rơi vào tình trạng hết sức mong mỏng (fragile). Rất nhiều dự án đã ngay lập tức dừng lại hoặc bị đẩy ra bên lề khi nguồn kinh phí tài trợ ban đầu hết hạn.

Dựa trên khung phân loại công cụ chính sách của Viện Lập kế hoạch Giáo dục Quốc tế thuộc UNESCO (UNESCO-IIEP), diễn giả đã bóc tách bức tranh thực tế về cách các chính phủ đang sử dụng các công cụ quản lý trong hai thập kỷ qua:

Nhóm công cụ Thông tin bao gồm hướng dẫn, bài phát biểu, thông cáo báo chí, quy tắc thực hành. Đây là nhóm công cụ được các cơ quan chính phủ sử dụng phổ biến nhất trong giai đoạn 2002–2019. Tuy nhiên, phân tích chỉ ra rằng nếu chỉ dừng lại ở các bài phát biểu hay văn bản hướng dẫn chung chung mà thiếu đi chế tài pháp lý hoặc nguồn lực tài chính đi kèm thì tác động thực tế lại rất yếu ớt.

Nhóm công cụ Tài chính bao gồm học bổng, cấp vốn dự án, tài trợ trực tiếp hoặc gián tiếp. Nhóm này được áp dụng tương đối rộng rãi nhưng thường mang tính ngắn hạn và phân mảnh. Khi chương trình cấp vốn dự án kết thúc, các hoạt động OER cũng dừng lại do không có nguồn kinh phí duy trì.

Nhóm công cụ Quy định và Pháp lý bao gồm ban hành luật hoặc bắt buộc áp dụng giấy phép mở cho sản phẩm dùng vốn công. Phân tích cho thấy hơn 50% quốc gia được nghiên cứu lựa chọn giải pháp lồng ghép OER vào các khung chính sách hiện hành (như chính sách phát triển giáo dục đại học, chính sách chuyển đổi số ngành giáo dục) thay vì ban hành một đạo luật OER riêng biệt.

5 con đường chính sách hướng tới sự bền vững dài hạn

Để đưa các khung cam kết quốc tế mang tính thiết lập chương trình nghị sự - như Khuyến nghị OER 2019 của UNESCO hay Tuyên bố Dubai về AI trong Giáo dục đi vào thực tế cuộc sống, TS. Igor Lesko nhấn mạnh rằng các chính phủ và cơ sở giáo dục đại học cần triển khai một tập hợp đồng bộ 5 con đường chính sách (Policy Pathways).

Con đường thứ nhất là Vận động và Dữ liệu thực chứng (Advocacy & Evidence). Vận động chính sách chỉ thực sự có hiệu lực khi nó gắn liền được giá trị của giáo dục mở với các ưu tiên công cộng lớn của quốc gia. Các nhà làm chính sách ở tất cả 30 quốc gia được phỏng vấn đều khẳng định rằng họ liên tục cần các dữ liệu thực chứng mới, cập nhật để bảo vệ và duy trì chính sách. Dữ liệu này phải chứng minh được OER giải quyết trực tiếp các bài toán hiện đại như Trí tuệ nhân tạo (AI), Khoa học Mở, Hạ tầng số công cộng (Digital Public Infrastructure), cũng như các thách thức toàn cầu về y tế và biến đổi khí hậu.

Con đường thứ hai là Quy định và Thể chế (Regulatory & Institutional). Cần ban hành các quy định bắt buộc áp dụng giấy phép mở đối với các tài liệu nghiên cứu, giảng dạy và học liệu được sản xuất bằng ngân sách nhà nước. Ở cấp độ nhà trường, cần đưa các đóng góp về phát triển và chia sẻ giáo dục mở vào khung đánh giá thi đua, xem xét thăng tiến, phong hàm và xét tăng lương cho đội ngũ giảng viên.

Con đường thứ ba là Tài chính bền vững (Financial). Cần thực hiện một bước chuyển dịch căn bản: Chuyển từ cơ cấu cấp vốn theo dự án tạm thời sang việc đưa chi phí phát triển, cập nhật và duy trì OER vào ngân sách vận hành thường xuyên của các trường đại học và các cơ quan quản lý giáo dục.

Con đường thứ tư là Nâng cao năng lực và Hỗ trợ kỹ thuật (Technical Assistance & Capacity Building). Việc tổ chức các chương trình tập huấn bài bản, nâng cao kỹ năng thực hành mở, sở hữu trí tuệ và ứng dụng công cụ số cho cán bộ quản lý, lực lượng giảng viên và sinh viên là rất cần thiết. Diễn giả đánh giá đây là bước đi đặc biệt then chốt trong giai đoạn hiện nay tại Việt Nam khi triển khai các khung chính sách giáo dục mở đã có.

Con đường thứ năm là Mạng lưới và Điều phối (Networks & Coordination). Nghiên cứu của TS. Lesko khẳng định đây là yếu tố cốt lõi nhất. Việc tạo ra các không gian mạng lưới để các nhà làm chính sách và lực lượng thực hành trực tiếp gặp gỡ, chia sẻ minh bạch về những thuận lợi, khó khăn, những điều làm được và chưa làm được sẽ giúp điều chỉnh chính sách sát với thực tế, tránh tình trạng chính sách chỉ nằm trên giấy.

Tránh bẫy "Anh hùng đơn độc" và bài học về thể chế hóa

Ở phần cuối của bài phát biểu tại Hội thảo OpenAP 2026, TS. Igor Lesko dành thời gian phân tích sâu về yếu tố con người - cụ thể là vai trò của các "thủ lĩnh" (champions). Ông thừa nhận rằng, khi nhìn lại các thắng lợi về chính sách OER ở nhiều quốc gia hay các trường đại học lớn trên thế giới, phần lớn đều ghi dấu ấn đậm nét của các cá nhân thủ lĩnh nhiệt huyết, những người có khả năng chèo lái và kết nối các cơ quan hành chính phức tạp.

Tuy nhiên, Giám đốc OE Global đưa ra lời cảnh báo đanh thép về nguy cơ của hình mẫu "Anh hùng đơn độc" (Lone Hero). Nếu một thủ lĩnh hoạt động đơn độc mà không nhận được sự hỗ trợ đầy đủ về tài chính, cấu trúc thể chế và nguồn lực nhân sự, họ sẽ sớm rơi vào tình trạng kiệt sức (burnout) hoặc chuyển sang công tác khác. Khi thủ lĩnh này rời đi, toàn bộ sáng kiến giáo dục mở tại cơ sở đó cũng sụp đổ theo.

Do đó, bài toán đặt ra cho các nhà quản lý giáo dục là không được biến giáo dục mở thành công việc cá nhân của một vài người tài năng. Các chính phủ và nhà trường phải thể chế hóa quy trình làm việc, cung cấp đủ ngân sách vận hành ổn định cho các mạng lưới (vì bản thân các mạng lưới không thể tự chạy nếu không có nguồn lực hỗ trợ), đồng thời chủ động phát hiện, đào tạo và nâng đỡ thế hệ thủ lĩnh tiếp theo để đảm bảo tính kế thừa liên tục.

Khép lại bài tham luận, TS. Igor Lesko đúc kết thông điệp cốt lõi bằng một lời khẳng định mang tính chiến lược: "Khi chúng ta bàn về các chiến lược đảm bảo cho một hệ thống giáo dục đại học mở, bình đẳng và bền vững, câu chuyện không chỉ dừng lại ở các ý tưởng hay các văn bản chính sách. Ý tưởng là cần thiết, nhưng khâu thực thi mới là yếu tố quyết định. Chính sách cho chúng ta định hướng, nhưng chúng ta bắt buộc phải có ngân sách, cấu trúc thể chế, năng lực chuyên môn và sự hỗ trợ nguồn lực dài hạn cho các mạng lưới để biến định hướng đó thành hiện thực."

Nam Phong