PGS.TS.BS Thái Minh Sâm: Tạng trẻ em tốt hơn, sao phải e ngại tự tạo rào cản?
Chuyên gia ghép tạng hàng đầu lên tiếng về quy định hiến tạng trẻ dưới 18 tuổi chết não: Đây là mệnh lệnh từ thực tiễn y khoa, thế giới đã làm từ lâu.
Chia sẻ với phóng viên Một Thế Giới, PGS.TS.BS Thái Minh Sâm - Phó Chủ tịch Hội Tiết niệu - Thận học TP.HCM, chuyên gia hàng đầu về ghép tạng tại Việt Nam - nhận định: Sự tụt hậu gần hai thập kỉ của hành lang pháp lí đang vô tình khép lại cơ hội sống của hàng ngàn bệnh nhân chờ ghép tạng. Đồng thời, ông chỉ rõ những rào cản bất hợp lí và khẳng định việc mở rộng hiến tạng ở trẻ em là mệnh lệnh từ thực tiễn y khoa.
Mệnh lệnh từ sự sống: Tạng trẻ em là món quà vô giá
Tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Bộ Y tế đã trình bày Tờ trình về dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi). Một trong những nội dung thu hút sự quan tâm và tranh luận gay gắt của dư luận là quy định liên quan đến việc hiến tạng từ người dưới 18 tuổi và việc lấy ý kiến của trẻ em trước khi hiến.
Trước những hoài nghi, PGS.TS.BS Thái Minh Sâm nhìn nhận vấn đề dưới góc độ khoa học thực tiễn một cách thẳng thắn, rõ ràng: "Không có gì phải nhạy cảm. Đây là điều nhiều nước trên thế giới đã và đang làm từ lâu".
Theo phân tích chuyên môn của bác sĩ Sâm, về mặt sinh lí, mô và tạng của người trẻ tuổi hay trẻ em có chất lượng cực kì tốt. Khi một bệnh nhân rơi vào trạng thái chết não hoặc không còn khả năng sinh tồn (chẳng hạn trường hợp trẻ sơ sinh mắc dị tật vô sọ, tim chỉ có thể đập từ 4–6 tiếng), việc thu nhận mô tạng để cứu sống những đứa trẻ khác hoặc những bệnh nhân suy tạng giai đoạn cuối là một quyết định nhân văn và hoàn toàn đúng đắn về mặt y học.
Thế giới không hề giới hạn độ tuổi hiến hay ghép tạng mà chỉ căn cứ vào chỉ số chất lượng y khoa của bộ phận cơ thể. "Trẻ em hay người lớn khi mất đi thì tạng khác nhau chỗ nào? Tạng trẻ em thậm chí còn tốt hơn. Nguồn tạng đó lấy để cứu người chứ đâu phải làm điều gì bất nhân bất nghĩa mà chúng ta lại phải e ngại hay tự tạo rào cản?", bác sĩ Sâm trăn trở.
Theo ông, nguyên tắc pháp lí cốt lõi ở đây rất đơn giản: Chỉ cần luật mở đường và có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện hợp pháp (cha mẹ hoặc người giám hộ). Khi sự sống của bệnh nhân không thể cứu chữa được nữa, việc trao lại cơ hội sống cho người khác phải được xem là một hành động cao đẹp cần được pháp luật bảo vệ và khuyến khích.
Trẻ em hay người lớn khi mất đi thì tạng khác nhau chỗ nào? Tạng trẻ em thậm chí còn tốt hơn. Nguồn tạng đó lấy để cứu người chứ đâu phải làm điều gì bất nhân bất nghĩa mà chúng ta lại phải e ngại hay tự tạo rào cản?
PGS.TS.BS Thái Minh Sâm
Luật 20 năm "ngủ quên" và nguy cơ bị cô lập với thế giới
Để thấy rõ tầm quan trọng của lần sửa đổi này, phải nhìn thẳng vào thực trạng nhức nhối của hành lang pháp lí hiện tại. Bộ luật hiện hành của Việt Nam được ban hành từ năm 2006 và có hiệu lực từ năm 2007. Suốt hai thập kỉ qua, trong khi y học thế giới đã tiến những bước dài và luật pháp các nước liên tục cập nhật 2–3 năm một lần, thì hệ thống pháp lí của chúng ta vẫn đứng yên tại chỗ.
Sự lạc hậu này tạo ra những hệ lụy cay đắng. Bác sĩ Sâm không giấu được sự bức xúc khi đề cập đến việc luật cũ vô tình "trói tay" thầy thuốc, cấm đoán việc lấy tạng từ trẻ em chết não - một quy định mà ông đánh giá là "đi hoàn toàn ngược lại với thông lệ quốc tế".
Nghiêm trọng hơn, chính sự thiếu chặt chẽ và chậm cập nhật của hệ thống pháp luật đã từng đẩy Việt Nam vào những hoàn cảnh trớ trêu, thậm chí bị đưa vào danh sách cảnh báo quốc tế về tình trạng buôn bán tạng. Do cơ chế quản lí chưa đủ minh bạch, các giao dịch bất hợp pháp vẫn tìm được kẽ hở để len lỏi; trong khi đó, những người thực sự muốn hiến tạng tự nguyện vì mục đích nhân đạo lại gặp vô vàn rào cản hành chính.
"Nước ngoài họ phạt rất nặng hành vi buôn bán tạng để răn đe, nhưng đồng thời họ lại tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để phát triển nguồn tạng hiến. Còn chúng ta, vì sợ buôn bán mà lại đi cấm đoán hoặc làm khó cả nguồn hiến nhân đạo tự nguyện", vị chuyên gia phân tích.
Theo PGS.TS.BS Thái Minh Sâm, Việt Nam là quốc gia có hơn 100 triệu dân, số ca ghép tạng tuy có tăng nhưng lại tỉ lệ nghịch hoàn toàn với nhu cầu thực tế. Nguy hiểm hơn, cơ cấu ghép tạng của chúng ta đang bị lệch chuẩn nghiêm trọng: Chủ yếu vẫn dựa vào nguồn người hiến sống, chiếm hơn 90% tỉ lệ thực tế.
“Đây là tư duy y tế không bền vững. Một người hiến sống chỉ giúp được một bệnh nhân và phải chịu một cuộc phẫu thuật xâm lấn; trong khi một người chết não hiến tạng, nếu được hồi sức và khai thác tốt, có thể cứu sống tới 8 cuộc đời khác nhau. Phát triển nguồn tạng từ người chết não - bất kể độ tuổi - mới là con đường cứu cánh duy nhất và đúng đắn”, ông nhấn mạnh.
Tháo gỡ tâm lí lo ngại và bài toán chế độ cho "người trong cuộc"
Xung quanh các ý kiến e ngại về quy định lấy ý kiến của trẻ từ 15 đến dưới 18 tuổi đối với việc hiến mô tái sinh (như hiến tủy, tế bào gốc để điều trị cho người thân), PGS.TS.BS Thái Minh Sâm cho rằng cần phân định rõ ràng giữa "ghép tạng" và "ghép mô/tế bào".
Đối với mô và tế bào tái sinh (như tủy xương), kĩ thuật y khoa ngày nay rất đơn giản, chỉ cần can thiệp chọc kim lấy mẫu mà không ảnh hưởng lớn đến sức khỏe lâu dài của người hiến. Tại nhiều quốc gia, người từ 16 tuổi đã được công nhận có đủ quyền tự quyết trong một số hành vi y tế. Việc lấy ý kiến của trẻ vị thành niên kết hợp với sự đồng ý của người giám hộ, nhằm mục đích cứu sống chính anh chị em hoặc cha mẹ trong gia đình, là một quy định hoàn toàn có cơ sở khoa học và thực tiễn. Chúng ta không thể vì sự e ngại mơ hồ mà đóng sập cơ hội cứu sống một con người.
Tuy nhiên, để Dự thảo Luật sửa đổi lần này thực sự đi vào cuộc sống và tạo ra bước đột phá, bác sĩ Sâm nhấn mạnh Quốc hội và Bộ Y tế cần nhìn thẳng vào bài toán kinh phí cùng chế độ đãi ngộ đối với đội ngũ y bác sĩ lẫn gia đình người hiến.
Thực tế hiện nay, công tác vận động và lấy tạng từ người chết não vô cùng áp lực. Đội ngũ bác sĩ hồi sức phải thức trắng đêm, làm việc căng thẳng cực độ để giữ ổn định chỉ số sinh hiệu cho bệnh nhân chết não. Thế nhưng, chi phí đãi ngộ cho ê kíp thực hiện lại vô cùng ít ỏi, gần như không đáng kể. Nhiều bệnh viện thậm chí phải tự trích quỹ rủi ro hoặc nguồn kinh phí nội bộ để hỗ trợ thêm một phần chi phí tang lễ (vài chục triệu đồng) cho gia đình người hiến tạng như một nghĩa cử tri ân.
"Chúng tôi đi lấy tạng cứu người không phải vì tiền, không có một xu thù lao vẫn vui vẻ làm. Nhưng về mặt chính sách vĩ mô, không thể bắt các bác sĩ hồi sức cứ cống hiến kiệt sức mãi trong sự thiếu hụt cơ chế như vậy. Phải tính đúng, tính đủ chi phí", bác sĩ Sâm thẳng thắn bày tỏ.
Ông kiến nghị Nhà nước cần sớm thành lập hoặc tạo hành lang pháp lí minh bạch cho các quỹ hỗ trợ hiến ghép tạng (dưới sự quản lí của Bộ Y tế hoặc Hội Ghép tạng Việt Nam). Quỹ này sẽ chịu trách nhiệm chi trả, hỗ trợ tài chính rõ ràng, hợp pháp cho gia đình người hiến tạng (như chi phí mai táng, chăm sóc sức khỏe hậu kì) cũng như có chế độ đãi ngộ xứng đáng cho các lực lượng y tế tham gia vào dây chuyền hiến - lấy - ghép tạng.
Sửa đổi Luật hiến mô tạng lần này là cơ hội vàng để ngành y tế Việt Nam cởi bỏ chiếc áo cơ chế đã quá chật chội suốt 20 năm qua. Đã đến lúc chúng ta cần dũng cảm nhìn vào sự thật, tiệm cận với chuẩn mực y khoa thế giới để không một "bản án tử hình" vô hình nào bị tuyên cho bệnh nhân chỉ vì sự chậm trễ của luật pháp.
