Có một Nam Bộ trong 'Đất phương Nam' của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn
Đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn đã đi xa, để lại trong "Đất phương Nam" một Nam Bộ sống động qua những con người nghèo khó, hào sảng và trọng nghĩa.
Đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn qua đời ngày 22/10, ở tuổi 73. Trong lời tiễn biệt ông, diễn viên Hùng Thuận viết: “Cảm ơn chú vì đã cho con được là An”. Gần ba thập niên sau ngày Đất phương Nam ra mắt, nam diễn viên vẫn được nhiều khán giả gọi là “thằng An”, hỏi han thân tình như gặp lại một người quen.
Cách gọi mộc mạc đó nói được nhiều về bộ phim. An đã bước ra khỏi màn ảnh để sống trong tình cảm người xem. Cùng với cậu bé là Cò, bác Ba Phi và những người dân Nam Bộ mà khán giả từng thương, từng lo lắng cho số phận của họ. Nhớ người đạo diễn vừa ra đi cũng là nhớ cách ông khiến những con người trong phim trở nên gần gũi đến vậy.
"Đất phương Nam" và cách kể về một vùng đất
Đất phương Nam ra mắt năm 1997, gồm 11 tập, do Hãng phim Truyền hình TP.HCM thực hiện. Từ tiểu thuyết Đất rừng phương Nam của nhà văn Đoàn Giỏi, đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn giữ hành trình tìm cha của An làm đường dây dẫn chuyện, đồng thời mở rộng không gian văn hóa quanh cậu bé.
Sinh thời, ông từng kể đã bàn bạc nhiều với nhà văn Sơn Nam để đưa thêm vào phim những chất liệu về đời sống Nam Bộ: sinh hoạt cải lương buổi đầu, vụ Đồng Nọc Nạng, ông đạo Tưởng, bác Ba Phi. Những bổ sung này xuất phát từ chủ ý tiếp tục khám phá vùng đất trong nguồn cảm hứng của tác phẩm gốc.
Cuộc trao đổi với nhà văn Sơn Nam cho thấy sự cẩn trọng của người chuyển thể. Đằng sau cảnh quan sông nước là lịch sử cư dân, nếp sinh hoạt, tiếng nói và những câu chuyện được lưu truyền. Đưa Nam Bộ lên phim đòi hỏi người đạo diễn tìm hiểu những lớp đời sống đó, rồi lựa chọn cách đặt chúng vào số phận nhân vật.
Vì thế, mỗi chặng lưu lạc của An vừa đẩy câu chuyện đi tới, vừa mở thêm một phần diện mạo Nam Bộ. Khán giả gặp người làm ruộng, người sống giữa rừng, người theo gánh hát; gặp tiếng cười trong cảnh nghèo và cả những cuộc chống trả bất công. Vùng đất hiện lên qua cách con người kiếm sống, nương tựa và bảo vệ nhau.
Đi cùng An, người xem tiếp cận thế giới từ nhu cầu rất cụ thể của một đứa trẻ: được sống, được che chở, được tìm lại người thân. Một sự cưu mang vì thế có thể quyết định cả chặng đường phía trước. Những người giúp cậu cũng đang nhọc nhằn mưu sinh, nên lòng tốt của họ càng có sức nặng.
Đó là cách đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn làm rõ tính cách trọng nghĩa của người Nam Bộ. Tình nghĩa được thử thách ngay trong cảnh thiếu thốn và hiểm nguy. Người xem thương nhân vật qua những việc họ làm, những mất mát họ chịu, trước khi gọi tên được phẩm chất của họ.
Tiếng cười của bác Ba Phi và những gương mặt khó quên
Bác Ba Phi là một sáng tạo cho thấy khả năng tìm chất liệu văn hóa để làm giàu câu chuyện của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn. Lối kể phóng đại, tỉnh rụi của nhân vật mang vào phim cái duyên nói dóc Nam Bộ. Người nghe biết chuyện khó tin nhưng vẫn thích thú chờ xem người kể sẽ đưa mình đến đâu.
Để có bác Ba Phi trên màn ảnh, nghệ sĩ Mạc Can và đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn nhiều lần ngồi cà phê bàn cách diễn. Ông nhận thấy ở nghệ sĩ những nét gần nhân vật: từng lưu lạc nhiều nơi, gương mặt hài hước, tính thích đùa. Vốn sống và phong thái của người diễn trở thành một phần sức thuyết phục của vai diễn.
Đạo diễn từng nhớ cảnh bác Ba Phi kể chuyện con ếch biết đàn, khiến đoàn phim bật cười vì cách kể tự nhiên của nghệ sĩ Mạc Can. Một câu chuyện hoang đường được kể bằng giọng điệu thân thuộc đã đem đến cảm giác như đang nghe người trong xóm trò chuyện. Bác Ba Phi có cái duyên khiến khán giả muốn ngồi lại nghe thêm.
Đặt giữa những đoạn đời nhiều đau khổ, tiếng cười của bác Ba Phi giúp bộ phim giữ được sự ấm áp. Con người vẫn có nhu cầu đùa vui, kể chuyện, tìm bạn giữa cảnh mưu sinh. Qua nhân vật, đạo diễn giữ lại một nét sinh hoạt tinh thần của Nam Bộ cùng khả năng tự tìm niềm vui của người dân.
Với An và Cò, sức hấp dẫn nằm ở sự hồn nhiên của hai đứa trẻ giữa thế giới người lớn nhiều biến động. Diễn viên Hùng Thuận từng nhớ đạo diễn Nhâm Minh Hiền đến trường tìm gương mặt phù hợp, chụp ảnh để đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn chọn thử vai. Những buổi tối trước ngày quay, ông Hiền mang kịch bản sang cho hai diễn viên nhỏ tuổi tập thoại.
Công việc chuẩn bị đi cùng sự thoải mái mà đoàn phim dành cho các em. Diễn viên Hùng Thuận kể khi đó mình chưa hiểu nhiều về nghề, chỉ muốn làm sao để các cô chú không phiền lòng. Sự chăm chút của người lớn giúp các em bước vào vai diễn mà vẫn giữ được nét trẻ thơ.
Chọn được gương mặt phù hợp, tạo điều kiện để diễn viên bộc lộ và giữ sự nhất quán của cả thế giới nhân vật là công việc thầm lặng của đạo diễn. Thành quả hiện rõ khi người xem nhớ từng con người trong phim bằng tên gọi thân thuộc, mang theo tình cảm với họ suốt nhiều năm.
Nhớ người đạo diễn qua một Nam Bộ còn ở lại
Nam Bộ trong phim của đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn còn có những nỗi đau dữ dội. Câu chuyện lấy chất liệu từ Đồng Nọc Nạng đưa gia đình ông Tám Luông, anh Mười Chức, cô Út Trong vào cuộc chống trả những kẻ cướp đoạt. Đằng sau xung đột là công sức khai phá, miếng ăn và quyền sống trên mảnh đất của mình.
Những phận người này làm cho cảnh đồng ruộng, sông nước có thêm chiều sâu. Đất gắn với lao động và sự tồn tại của một gia đình. Khi bị tước đoạt, con người phải chống trả để giữ lấy đời sống. Tính cách Nam Bộ trong phim có cả sự cởi mở, thương người lẫn quyết liệt trước bất công.
Tiếng cười bác Ba Phi và bi kịch của những người nông dân cùng tồn tại trong một bộ phim, khiến bức tranh vùng đất có nhiều sắc độ. An đi qua niềm vui lẫn mất mát. Hành trình tìm cha cũng đưa cậu đến gần những số phận khác, để nhận biết lòng tốt, nỗi đau và sự tàn nhẫn.
Để đưa thế giới đó lên màn ảnh, đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn cùng đoàn phim trải qua nhiều vất vả. Đạo diễn Nhâm Minh Hiền, từng làm trợ lý trong phim, nhớ ông luôn đi trước khi đoàn vào rừng, xuống đầm lầy, cùng chịu khó khăn với cộng sự. Ông lắng nghe, kiên nhẫn và không dùng quyền lực để quát mắng mọi người.
Hình ảnh người đạo diễn đi trước đoàn phim là một ký ức cụ thể về ông, bên cạnh những nhân vật đã thuộc về công chúng. Đằng sau một Nam Bộ khiến người xem thương nhớ là công sức của cả tập thể, với người đạo diễn bền bỉ tìm hiểu, lựa chọn và dẫn dắt.
Giờ đây, đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn đã đi xa. Xem lại Đất phương Nam, khán giả vẫn có thể gặp An, Cò, nghe bác Ba Phi kể chuyện và xúc động trước những con người nghèo mà nặng nghĩa tình. Một lời tiễn biệt dành cho ông cũng nằm trong sự trở lại đó: người xem nhớ người làm phim bằng tình thương dành cho những nhân vật ông để lại.
