Nhà Vi trùng học Đặng Đức Trạch và khoảng trống mang tên một con đường
Hàng triệu trẻ em Việt Nam lớn lên khỏe mạnh nhờ những liều vaccine phòng lao, tả, uốn ván, ho gà… nhưng ít ai biết đến người thầy thuốc đã dành trọn đời mình để đặt nền móng cho lá chắn y tế ấy. Hơn hai thập kỷ sau ngày ông đi xa, di sản của GS.TSKH, Anh hùng Lao động Đặng Đức Trạch vẫn âm thầm bảo vệ cộng đồng, nhưng tên tuổi ông vẫn chưa được xướng lên trên bất kỳ con đường hay tuyến phố nào.
Giáo sư, Tiến sĩ khoa học, Thầy thuốc Nhân dân, Anh hùng Lao động Đặng Đức Trạch (1930-2004) là một trong những nhà khoa học có đóng góp quan trọng cho vi sinh học, dịch tễ học, miễn dịch học và vaccine học Việt Nam. Thành quả lao động của ông góp phần bảo vệ sức khỏe của hàng triệu người, đặc biệt là trẻ em. Thế nhưng, hơn hai thập niên sau ngày ông qua đời, một điều vẫn khiến những người biết đến sự nghiệp của ông không khỏi băn khoăn: tên tuổi Đặng Đức Trạch dường như vẫn chưa được ghi dấu trên một con đường hay tuyến phố nào tương xứng với những đóng góp lớn lao ấy.
Có những con người khi còn sống rất ít nói về mình, nhưng những gì họ làm lại âm thầm tồn tại trong đời sống của hàng triệu người.
Giáo sư, Tiến sĩ khoa học, Thầy thuốc Nhân dân . Anh hùng Lao động Đặng Đức Trạch là một người như thế.
Nhiều thế hệ trẻ em Việt Nam đã được tiêm vaccine phòng lao, tả, thương hàn, uốn ván, ho gà, bạch hầu…; hàng triệu gia đình được hưởng thành quả của nền y học dự phòng và Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Đó là công sức chung của nhiều thế hệ thầy thuốc và nhà khoa học.
Nhưng trong lớp người mở đường ấy có một cái tên không thể không nhắc tới: GS. TSKH Đặng Đức Trạch.
Ông không chỉ là một nhà nghiên cứu. Ông thuộc thế hệ những người góp phần đặt nền móng cho một lĩnh vực khoa học gắn trực tiếp với sức khỏe cộng đồng.
Từ chàng tự vệ trẻ đến nhà khoa học lớn
Đặng Đức Trạch sinh năm 1930, quê gốc làng Hành Thiện, tỉnh Ninh Bình mới , vùng đất nổi tiếng về truyền thống hiếu học.
Khi còn rất trẻ, ông đã tham gia lực lượng tự vệ chiến đấu bảo vệ Thủ đô. Sau đó ông theo học y khoa trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp.
Giảng đường của những sinh viên y khoa thời ấy không chỉ có sách vở. Họ vừa học, vừa theo các đội phẫu thuật tiền phương, có mặt ở những nơi thương binh cần đến người thầy thuốc.
Có lẽ từ những năm tháng ấy đã hình thành ở Đặng Đức Trạch một quan niệm mà ông giữ suốt cuộc đời: khoa học trước hết phải phục vụ con người.
Năm 1955, ông tốt nghiệp bác sĩ loại xuất sắc và được cử sang Cộng hòa Dân chủ Đức học tập, nghiên cứu chuyên sâu.
Năm 1963, khi mới 33 tuổi, ông bảo vệ thành công học vị Tiến sĩ khoa học y học và được phong hàm Phó Giáo sư tại Đại học Humboldt ở Berlin.
Con đường khoa học rộng mở trước mắt người trí thức trẻ.
Nhưng ông quyết định trở về Việt Nam để phụng sự dân tộc mình dù vô vàn khó khăn . Đất nước lúc ấy còn chiến tranh, cơ sở nghiên cứu thiếu thốn, trang thiết bị lạc hậu. Ông đã lựa chọn nơi khó khăn hơn, bởi đó là nơi Tổ quốc cần mình.
Từ đây bắt đầu một chặng đường khoa học kéo dài nhiều thập niên, gắn với cuộc chiến chống các bệnh truyền nhiễm của người Việt Nam.
Góp phần đặt nền móng cho vaccine và y học dự phòng
Trong lịch sử y học dự phòng nước ta, Đặng Đức Trạch thuộc lớp những nhà khoa học đầu tiên góp phần xây dựng và phát triển các lĩnh vực vi sinh, dịch tễ, miễn dịch và vaccine học.
Ông tham gia nghiên cứu, giảng dạy và đào tạo cán bộ trong những lĩnh vực khi ấy còn rất mới mẻ ở Việt Nam. Đồng thời, ông trực tiếp tham gia nghiên cứu, chế tạo vaccine và các chế phẩm sinh học.
Từ vaccine BCG phòng bệnh lao đến các vaccine phòng tả, thương hàn, uốn ván, ho gà, bạch hầu…, dấu ấn khoa học của ông gắn với một mục tiêu rõ ràng: chủ động phòng bệnh cho cộng đồng.
Điều đó càng có ý nghĩa nếu đặt trong hoàn cảnh một đất nước vừa chiến tranh vừa nghèo khó.
Trong những năm ấy, việc xây dựng được năng lực nghiên cứu và sản xuất vaccine trong nước không chỉ là thành tựu khoa học. Đó còn là một bước tiến quan trọng về tự chủ y tế.
GS. TSKH Đặng Đức Trạch là một trong những người dành phần lớn cuộc đời cho công việc ấy.
Ông từng tham gia nghiên cứu, sản xuất và cung ứng vaccine cho chiến trường miền Nam. Sau ngày đất nước thống nhất, ông tiếp tục tham gia tổ chức lại hoạt động vi sinh – dịch tễ và phòng chống dịch bệnh.
Ông cũng có những đóng góp đáng kể đối với nghiên cứu và sử dụng vaccine tả đường uống tại Việt Nam.
Nhưng đóng góp của GS. Đặng Đức Trạch không chỉ nằm ở một loại vaccine hay một công trình riêng lẻ.
Điều quan trọng hơn là ông góp phần hình thành một tư duy y học dự phòng có hệ thống.
Ông hiểu rằng nếu chỉ có vài phòng thí nghiệm giỏi thì chưa đủ. Vaccine phải được nghiên cứu, sản xuất, bảo quản, vận chuyển và cuối cùng phải đến được với người dân, nhất là trẻ em ở những vùng khó khăn.
Một mũi vaccine chỉ thật sự có ý nghĩa khi nó đến được với người cần nó.
Bởi vậy, bên cạnh nghiên cứu khoa học, ông còn dành nhiều tâm sức cho đào tạo cán bộ, xây dựng đội ngũ và phát triển mạng lưới y tế dự phòng.
Nhiều học trò của ông sau này đã trở thành những cán bộ khoa học có uy tín trong ngành. Đó cũng là một phần di sản rất quan trọng mà ông để lại.
Nhà khoa học “kiệm chữ, kiệm lời”
Đồng nghiệp và học trò nhớ GS. Đặng Đức Trạch như một con người giản dị, điềm đạm, đặc biệt “kiệm chữ, kiệm lời”.
Ông có khả năng nhìn những vấn đề khoa học ở tầm chiến lược nhưng khi trình bày lại rất súc tích, sáng rõ.
Trong nhiều năm, ông đảm nhiệm nhiều trọng trách của nền y học Việt Nam.
Ông từng là Phó Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam, Phó Chủ tịch Hiệp hội Y Dược học Đông Nam Á, Đại biểu Quốc hội khóa XI và tham gia các hoạt động chuyên môn quốc tế.
Nhưng những chức danh ấy có lẽ chưa nói hết về ông. Điều đáng nhớ hơn là những gì ông để lại cho cộng đồng.
GS. TSKH, Thầy thuốc Nhân dân Đặng Đức Trạch có 95 công trình khoa học cùng nhiều kết quả nghiên cứu có giá trị thực tiễn.
Ông được phong tặng danh hiệu Thầy thuốc Nhân dân, được trao Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ năm 2000, cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.
Ông qua đời năm 2004. Hai năm sau, năm 2006, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ Đổi mới.
Đó là sự ghi nhận rất xứng đáng đối với một cuộc đời chỉ biết cống hiến. Nhưng vẫn còn một điều khiến nhiều người không khỏi suy nghĩ.
Vì sao chưa có một con đường mang tên Đặng Đức Trạch?
Đất nước ta có một truyền thống đẹp: lấy tên những người có công với dân tộc, những danh nhân văn hóa, nhà khoa học, văn nghệ sĩ tiêu biểu đặt cho đường phố, trường học và công trình công cộng.
Đó không chỉ là một tấm biển tên đường. Đó là một cách lưu giữ ký ức xã hội.
Mỗi ngày, hàng nghìn người đi qua con đường ấy, đọc tên một con người. Từ đó, những thế hệ sau có thể đặt câu hỏi: người ấy là ai, đã làm gì cho đất nước?
Bằng cách ấy, lịch sử tiếp tục được kể trong đời sống thường ngày.
Nhiều nhà khoa học và danh y lớn của Việt Nam đã được các địa phương trân trọng đặt tên đường, phố. Đó là sự ghi nhận hoàn toàn xứng đáng.
Nhưng với GS. TSKH, Thầy thuốc Nhân dân, Anh hùng Lao động Đặng Đức Trạch, qua những tài liệu công khai mà người viết có điều kiện tìm hiểu, đến nay vẫn chưa thấy tên ông được đặt cho một tuyến đường hay phố tương xứng với những đóng góp lớn lao của ông. Nếu quả thực như vậy, đây là một điều đáng tiếc.
Bởi GS. Đặng Đức Trạch đâu phải một nhà khoa học chỉ được biết đến trong phạm vi một phòng thí nghiệm.
Công việc và sự nghiệp của ông liên quan trực tiếp đến sức khỏe của hàng triệu người.
Ông thuộc thế hệ trí thức vừa trưởng thành trong chiến tranh, vừa góp phần xây dựng nền y học của một đất nước còn nghèo khó. Ông là một nhà khoa học được đào tạo bài bản ở nước ngoài nhưng đã trở về phục vụ Tổ quốc. Ông là một trong những người có công đặt nền móng cho vaccine học và y học dự phòng Việt Nam. Ông là người thầy của nhiều thế hệ cán bộ khoa học. Ông là Thầy thuốc Nhân dân. Ông được Nhà nước trao Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ.
Ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.
Một con người với một sự nghiệp như vậy hoàn toàn xứng đáng được xã hội ghi nhớ không chỉ trong những cuốn sách chuyên ngành hay những dịp kỷ niệm của ngành y tế.
Tên ông xứng đáng được hiện diện trong đời sống thường ngày của cộng đồng.
Tri ân một nhà khoa học cũng là tôn vinh khoa học
Sinh thời, Đặng Đức Trạch có một mong muốn rất giản dị: làm sao có thật nhiều vaccine để bảo vệ trẻ em, nhất là những trẻ em nghèo.
Có lẽ ông chưa bao giờ nghĩ đến chuyện sau này tên mình có được đặt cho một con đường hay không.
Những nhà khoa học chân chính thường ít quan tâm đến việc lưu danh cho chính mình. Nhưng tri ân không phải việc của người đã khuất.
Tri ân là trách nhiệm của người đang sống.
Một con đường mang tên Đặng Đức Trạch, ở quê hương ông hoặc tại Hà Nội – nơi gắn bó với phần lớn cuộc đời học tập, nghiên cứu và cống hiến của ông – sẽ không chỉ là sự tưởng nhớ một cá nhân.
Đó còn là cách xã hội tôn vinh khoa học.
Đó là lời nhắc rằng bên cạnh những anh hùng trên chiến trường, đất nước còn có những con người dành cả cuộc đời chiến đấu với bệnh tật trong phòng thí nghiệm, trong bệnh viện và giữa cộng đồng.
Những đóng góp ấy không ồn ào.
Một mũi vaccine không tạo ra tiếng súng.
Một ca bệnh được phòng ngừa không phải lúc nào cũng trở thành một sự kiện được nhắc tới.
Nhưng hàng triệu đứa trẻ khỏe mạnh hơn, hàng nghìn gia đình tránh được những cuộc chia lìa - đó là những giá trị rất thật của khoa học.
Từ chàng thanh niên tham gia bảo vệ Thủ đô đến một nhà khoa học được đồng nghiệp trong nước và quốc tế kính trọng; từ những năm tháng chiến tranh đến những phòng nghiên cứu vaccine, cuộc đời Đặng Đức Trạch luôn đi theo một hướng:
Phục vụ con người.
Nhà nước đã phong ông Anh hùng Lao động.
Ngành y đã ghi nhận những đóng góp lớn của ông.
Các thế hệ học trò vẫn nhớ người thầy “kiệm chữ, kiệm lời” ấy.
Có lẽ đã đến lúc tên GS,TSKH Đặng Đức Trạch cần được ghi thêm trên một tấm biển đường phố của một vài tỉnh thành phố lớn có liên quan của đất nước mà ông đã dành trọn cuộc đời để phụng sự. Không phải để làm cho tên tuổi ông lớn hơn. Mà để sự tri ân của chúng ta xứng đáng hơn với những gì ông đã để lại.