Tài sản trí tuệ cần thương mại hóa sớm bằng liên kết bốn nhà

Thương mại hóa tài sản trí tuệ là mắt xích quan trọng để chuyển tri thức khoa học thành sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế. TS. Hoàng Thịnh Nhân, Phó giám đốc Trung tâm Sáng tạo và Ươm tạo Khởi nghiệp (NIIC), Trường đại học Nguyễn Tất Thành, đã trao đổi với PV Tạp chí Một Thế Giới, về những nút thắt hiện nay và đề xuất mô hình liên kết 4 nhà phù hợp với TP. Cần Thơ và vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

- Vì sao thương mại hóa tài sản trí tuệ vẫn là khâu khó, dù các trường đại học, viện nghiên cứu đã có nhiều kết quả khoa học?

- TS. Hoàng Thịnh Nhân: Một kết quả nghiên cứu có giá trị khoa học chưa chắc đã là một sản phẩm có khả năng cạnh tranh trên thị trường. Nhà khoa học thường bắt đầu từ câu hỏi “Có thể nghiên cứu, chế tạo được gì?”, trong khi doanh nghiệp lại quan tâm “Công nghệ này giải quyết vấn đề nào, hiệu quả đến đâu và khách hàng có sẵn sàng trả tiền hay không?”. Nếu hai cách tiếp cận không gặp nhau từ đầu, việc thương mại hóa rất dễ trở thành quá trình đi tìm thị trường cho một sản phẩm đã nghiên cứu xong.

Theo tôi, có ba điểm nghẽn chính. Thứ nhất là khoảng cách giữa nghiên cứu và nhu cầu thị trường; thứ hai là thiếu nguồn lực cho giai đoạn hoàn thiện công nghệ, tạo mẫu, thử nghiệm, đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng và phát triển mô hình kinh doanh; thứ ba là cơ chế phối hợp chưa đủ rõ, đặc biệt về quyền sở hữu trí tuệ (SHTT), phương thức chuyển giao và phân chia lợi ích giữa các bên.

Một hạn chế khác nằm ở cách đánh giá kết quả nghiên cứu. Công bố khoa học và văn bằng bảo hộ là những thành tựu cần thiết, nhưng không phải là thước đo duy nhất của tác động đổi mới sáng tạo. Với nghiên cứu ứng dụng, cần đánh giá khả năng giải quyết bài toán của doanh nghiệp, mức độ sẵn sàng của công nghệ, hiệu quả kinh tế và khả năng mở rộng.

Thương mại hóa phải được thiết kế ngay từ khi hình thành nhiệm vụ nghiên cứu. Nhóm nghiên cứu cần sớm xác định khách hàng, cùng doanh nghiệp thử nghiệm giải pháp, tính toán chi phí - lợi ích và lựa chọn phương án khai thác.

Bảo hộ SHTT cần đi cùng chiến lược thị trường. Giá trị của tài sản trí tuệ không chỉ nằm ở việc được xác lập quyền mà còn ở khả năng được khai thác để tạo ra lợi ích thực tiễn.

- Từ kinh nghiệm tại NIIC, TS. đề xuất mô hình nào để thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu tại TP. Cần Thơ và vùng ĐBSCL?

- TS. Hoàng Thịnh Nhân: Tôi cho rằng Cần Thơ nên xây dựng mô hình liên kết bốn nhà “chính quyền - trường đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp”, với cơ chế để bốn bên cùng giải quyết một bài toán cụ thể, cùng đầu tư nguồn lực và cùng chịu trách nhiệm về kết quả.

Trong mô hình này, chính quyền đóng vai trò kiến tạo: xác định các vấn đề ưu tiên của địa phương, tổ chức cơ chế đặt hàng, hỗ trợ hạ tầng thử nghiệm và tháo gỡ rào cản trong phạm vi thẩm quyền. Doanh nghiệp nêu nhu cầu, cung cấp dữ liệu, điều kiện sản xuất, nguồn lực đối ứng và khả năng tiếp cận thị trường. Trường đại học phát huy thế mạnh nghiên cứu ứng dụng, đào tạo nhân lực, phát triển ý tưởng và ươm tạo dự án. Các viện nghiên cứu đóng góp năng lực nghiên cứu chuyên sâu, kiểm chứng công nghệ, thử nghiệm và hỗ trợ tiêu chuẩn kĩ thuật. Vai trò có thể giao thoa, nhưng trách nhiệm và đầu ra phải được xác lập rõ trong từng dự án.

Kinh nghiệm của NIIC cho thấy, chỉ có kết nối thường xuyên, có người phụ trách và có dự án cụ thể mới tạo ra giá trị. Quy trình triển khai gồm: doanh nghiệp, địa phương đặt hàng; trường đại học và viện nghiên cứu đề xuất giải pháp; các bên cùng phát triển mẫu thử, thử nghiệm trong môi trường thực tế và đánh giá bằng những chỉ số cụ thể trước khi quyết định chuyển giao hoặc mở rộng.

Với mỗi lĩnh vực thế mạnh của ĐBSCL, nên lựa chọn một số doanh nghiệp đủ điều kiện để thử nghiệm, có đầu mối điều phối liên kết bốn nhà, xây dựng cơ chế đối ứng phù hợp cho các dự án thử nghiệm, đồng thời chuẩn hóa hợp đồng hợp tác, phương thức đánh giá và bộ chỉ số kết quả.

- Cần tháo gỡ vướng mắc nào về sở hữu, định giá và phân chia lợi ích để tài sản trí tuệ được khai thác hiệu quả?

- TS. Hoàng Thịnh Nhân: Cần xác định quyền và lợi ích của các bên từ trước khi bắt đầu hợp tác, làm rõ đâu là tài sản trí tuệ đã có của trường đại học, viện nghiên cứu hoặc doanh nghiệp; đâu là kết quả được tạo ra trong quá trình cùng nghiên cứu; ai nắm quyền sở hữu, ai được quyền sử dụng hoặc thương mại hóa, trong phạm vi nào và thời hạn bao lâu.

Không nên đồng nhất giá trị tài sản trí tuệ với tổng chi phí đã bỏ ra để nghiên cứu. Doanh nghiệp quan tâm đến giá trị kinh tế mà công nghệ có thể tạo ra trong tương lai, sự khác biệt so với giải pháp đang có, khả năng bảo hộ, chi phí triển khai và rủi ro thị trường. Việc định giá cần dựa trên thông tin minh bạch, phương pháp phù hợp và, khi cần, có tổ chức tư vấn, thẩm định độc lập.

Về phân chia lợi ích, không nên áp dụng máy móc một tỉ lệ chia chung cho mọi dự án. Cần có quy chế nội bộ và hợp đồng minh bạch, phù hợp pháp luật và đủ sức khuyến khích nhà khoa học đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường.

Tôi cũng cho rằng cần ghi nhận đúng đóng góp của những người làm công việc chuyển giao và thương mại hóa. Đây là công việc chuyên môn thực sự, cần có nhân lực được đào tạo, kinh phí vận hành và cơ chế ghi nhận kết quả. Với giảng viên, hoạt động hợp tác với doanh nghiệp và chuyển giao công nghệ cũng nên được xem xét trong đánh giá hiệu quả công tác, bên cạnh công bố khoa học và giảng dạy.

Sau cùng, thương mại hóa tài sản trí tuệ không đơn thuần là bán một bằng sáng chế hay chuyển giao một quy trình. Đó là quá trình biến tri thức thành năng lực sản xuất, sản phẩm cạnh tranh và giá trị mới cho xã hội. Khi lợi ích được xác định rõ, rủi ro được chia sẻ hợp lí và doanh nghiệp tham gia ngay từ đầu, liên kết bốn nhà mới trở thành động lực phát triển đổi mới sáng tạo thực chất.

Văn Kim Khanh