Thanh toán bằng blockchain tại Việt Nam trong tương lai sẽ như thế nào?

Theo CEO Polygon Marc Boiron, tương lai của thanh toán bằng blockchain nằm ở khả năng vận hành âm thầm, giúp các dịch vụ tài chính nhanh hơn và hiệu quả hơn mà không làm thay đổi trải nghiệm của khách hàng. Tại Việt Nam, công nghệ này có thể tạo ra giá trị trong chuyển tiền xuyên biên giới, tài trợ thương mại và thanh toán tự động giữa doanh nghiệp, thay vì tìm cách thay thế những phương thức thanh toán vốn đã rất tiện lợi.

Không cần nhìn thấy blockchain, người dùng thanh toán bằng blockchain vẫn hưởng lợi

Khi nhắc đến blockchain, nhiều người thường nghĩ ngay đến Bitcoin, tiền mã hóa hay những ứng dụng đầu tư tài sản số. Tuy nhiên, theo CEO Polygon Marc Boiron, giá trị lâu dài của công nghệ này không nhất thiết nằm ở việc đưa blockchain đến trực tiếp với người dùng, mà ở khả năng trở thành hạ tầng đứng phía sau các dịch vụ quen thuộc.

Cách tiếp cận này tương tự hệ thống ngân hàng hiện nay. Khi chuyển tiền, quẹt thẻ hoặc thanh toán bằng mã QR, người dùng chỉ quan tâm giao dịch có thành công hay không, tiền được chuyển đi nhanh chóng và chính xác hay không. Họ không cần hiểu ngân hàng sử dụng hệ thống cơ sở dữ liệu nào, các tổ chức tài chính đối soát ra sao hay giao dịch được xử lí qua bao nhiêu lớp trung gian.

Blockchain có thể tiến đến vai trò tương tự như một lớp hạ tầng công nghệ giúp các tổ chức xác thực thông tin, chia sẻ dữ liệu và thực hiện quyết toán với nhau, trong khi khách hàng vẫn sử dụng ứng dụng ngân hàng hoặc ví điện tử như bình thường.

Đưa vấn đề về Việt Nam, theo chia sẻ Tiến sĩ Nguyễn Công Thành, giảng viên ngành Kinh tế số, Đại học RMIT Việt Nam với riêng tạp chí Một Thế Giới, ứng dụng đầu tiên của blockchain không nên được nhìn nhận qua câu chuyện dùng Bitcoin để mua một thứ gì đó hằng ngày. Ông khẳng định: "Tôi cho rằng ứng dụng đầu tiên của blockchain tại Việt Nam không phải là câu chuyện dùng Bitcoin để đi mua một ly cà phê. Thay vào đó, nó sẽ giải quyết những bài toán nhức nhối hơn rất nhiều: Đó là các giao dịch xuyên biên giới vốn phải qua quá nhiều tầng đối soát".

Cụ thể hơn, ông Thành nêu ví dụ: "Hãy tưởng tượng một người lao động Việt Nam ở nước ngoài muốn gửi tiền về cho gia đình, hay một doanh nghiệp xuất khẩu đang chờ thanh toán từ đối tác quốc tế. Ở góc độ người dùng, họ chẳng cần biết blockchain là gì. Họ vẫn mở ứng dụng ngân hàng lên và nhìn thấy số tiền bằng đồng Việt Nam đổ về tài khoản. Công nghệ blockchain, nếu được triển khai đúng luật, sẽ chỉ đóng vai trò là một 'bộ máy' chạy âm thầm phía sau để chuyển thông tin và quyết toán giữa các định chế tài chính với nhau mà thôi".

Điều này cũng cho thấy một hướng phát triển đáng chú ý là người dùng không nhất thiết phải sở hữu ví tiền mã hóa, hiểu về khóa riêng tư hay trực tiếp thao tác trên mạng lưới blockchain để hưởng lợi từ công nghệ.

Chuyển tiền quốc tế và tài trợ thương mại là những ứng dụng tiềm năng

Một trong những lĩnh vực có khả năng hưởng lợi rõ rệt từ blockchain là chuyển tiền xuyên biên giới. Hiện nay, một giao dịch quốc tế có thể liên quan đến ngân hàng gửi, ngân hàng trung gian, ngân hàng nhận và các tổ chức thanh toán khác. Mỗi khâu đều có quy trình xác minh, đối soát và xử lí riêng, khiến thời gian cũng như chi phí giao dịch tăng lên.

Với blockchain, các tổ chức tài chính có thể sử dụng một hệ thống ghi nhận dữ liệu chung để xác thực và cập nhật trạng thái giao dịch. Thay vì phải liên tục gửi thông tin qua lại và đối chiếu những cơ sở dữ liệu riêng biệt, các bên có thể phối hợp trên cùng một hạ tầng được thiết kế để bảo đảm tính nhất quán của dữ liệu.

Nếu kết hợp với các công cụ thanh toán phù hợp và được cấp phép, quá trình quyết toán có thể diễn ra nhanh hơn, giảm chi phí trung gian và hạn chế sai lệch thông tin. Người nhận cuối cùng vẫn nhận tiền qua tài khoản ngân hàng, không nhất thiết phải biết giao dịch đã đi qua blockchain. Theo ông Thành, lĩnh vực thứ hai rất tiềm năng là tài trợ thương mại, đặc biệt đối với hoạt động xuất nhập khẩu.

Hiện nay, mỗi lô hàng xuất khẩu thường đi kèm nhiều loại chứng từ như hóa đơn thương mại, vận đơn, giấy chứng nhận bảo hiểm và các tài liệu liên quan. Những chứng từ này phải được chuyển đến nhiều bên, từ doanh nghiệp xuất khẩu, nhà nhập khẩu, ngân hàng đến đơn vị vận tải và bảo hiểm. Việc sử dụng các hệ thống riêng biệt khiến quá trình xác minh và đối chiếu mất nhiều thời gian, đôi khi phát sinh sai sót hoặc tranh chấp do thông tin không đồng nhất.

Blockchain có thể hỗ trợ tạo ra một hệ thống ghi nhận chung, nơi các bên được phân quyền truy cập vào những dữ liệu liên quan đến giao dịch. Khi một chứng từ được xác thực và cập nhật, các bên có thẩm quyền có thể kiểm tra cùng một phiên bản thông tin, hạn chế tình trạng mỗi đơn vị lưu giữ một bản khác nhau.

Ông Thành cho rằng lợi ích nằm ở việc các bên cùng nhìn vào một bản ghi đáng tin cậy, có khả năng truy xuất và khó bị chỉnh sửa trái phép. Điều này có thể giúp doanh nghiệp giảm thời gian xử lí hồ sơ, ngân hàng thuận lợi hơn trong thẩm định và các bên tham gia hạn chế tranh chấp liên quan đến chứng từ.

Tuy nhiên, tính bất biến của blockchain không đồng nghĩa với việc thông tin được đưa lên hệ thống mặc nhiên chính xác. Nếu dữ liệu đầu vào sai, công nghệ vẫn có thể lưu giữ một thông tin sai lệch. Vì vậy, việc xác thực nguồn dữ liệu, trách nhiệm của các bên cung cấp chứng từ và cơ chế xử lí khi phát sinh sai sót vẫn đóng vai trò quan trọng.

Thanh toán tự động: Blockchain chỉ có giá trị khi giải quyết được bài toán thực tế

Một ứng dụng khác có thể tạo ra thay đổi đáng kể là tự động hóa thanh toán giữa doanh nghiệp. Trong hoạt động kinh doanh, việc giải ngân hoặc thanh toán thường phụ thuộc vào nhiều điều kiện trong hợp đồng. Chẳng hạn, nhà cung cấp chỉ được nhận tiền khi hàng hóa cập cảng, hoàn tất kiểm định hoặc được bên mua xác nhận đã nhận đủ.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Công Thành, giảng viên ngành Kinh tế số, Đại học RMIT Việt Nam, blockchain có thể kết hợp với hợp đồng thông minh để tự động thực hiện thanh toán khi các điều kiện đã thỏa mãn. Thay vì phải chờ nhân viên kiểm tra hồ sơ, gửi yêu cầu và thực hiện nhiều bước phê duyệt, hệ thống có thể kích hoạt lệnh thanh toán theo những điều kiện được thiết lập trước.

Chẳng hạn, khi lô hàng cập cảng và được xác nhận đạt yêu cầu, khoản tiền thanh toán có thể tự động được giải ngân cho nhà cung cấp. Cách làm này giúp giảm độ trễ, hạn chế sai sót thủ công và tăng tính minh bạch trong quá trình thực hiện hợp đồng.

Trên thế giới, các tổ chức thanh toán lớn cũng đang thử nghiệm đưa tài sản số vào những khâu vận hành phía sau. Visa đã triển khai việc sử dụng stablecoin để hỗ trợ quyết toán giữa một số đối tác tại Mỹ, trong khi người tiêu dùng vẫn quẹt thẻ tại cửa hàng với trải nghiệm quen thuộc. Đây là ví dụ cho thấy blockchain và tài sản số có thể được ứng dụng ở tầng hạ tầng mà không buộc người dùng phải trực tiếp tiếp xúc với chúng. Tuy nhiên, việc một tổ chức quốc tế sử dụng stablecoin trong hoạt động quyết toán không đồng nghĩa tiền mã hóa đã được phép sử dụng như phương tiện thanh toán hàng hóa, dịch vụ tại Việt Nam.

Đồng quan điểm về việc cần xác định đúng không gian ứng dụng, ông Nguyễn Khắc Việt Bách, CEO Quỹ BlockBase Private Capital, chia sẻ với tạp chí Một Thế Giới rằng trước mắt stablecoin gần như không có nhiều dư địa trong thanh toán nội địa Việt Nam, bởi hạ tầng hiện tại đã giải quyết tương đối tốt nhu cầu chuyển tiền và thanh toán của người dân.

Theo ông Bách, hệ thống chuyển tiền nhanh 24/7 qua NAPAS cùng mạng lưới mã QR được chuẩn hóa cho phép người dùng chuyển tiền tức thì với chi phí rất thấp. Một công nghệ mới muốn thay thế những phương thức này phải mang lại lợi ích vượt trội, chứ không đơn thuần là một lựa chọn khác biệt. Trong khi đó, stablecoin hiện chưa cho thấy ưu thế rõ ràng ở những khía cạnh mà người tiêu dùng trong nước có thể cảm nhận trực tiếp.

Ông Bách dẫn lại sự phát triển của ví điện tử tại Việt Nam để lý giải. Trước đây, ví điện tử có cơ hội phát triển mạnh vì thị trường tồn tại một khoảng trống thực sự: phần lớn người dân chưa có thẻ ngân hàng và khả năng tiếp cận thanh toán trực tuyến còn hạn chế. Nhưng hiện nay, với sự phổ biến của chuyển khoản tức thời và thanh toán QR, khoảng trống tương tự không còn rõ rệt để stablecoin có thể khai thác.

Thay vào đó, theo ông Bách, lợi thế thực sự của stablecoin nằm ở các dòng tiền xuyên biên giới, nơi chi phí chuyển tiền vẫn có thể lên tới nhiều phần trăm giá trị giao dịch và thời gian xử lý kéo dài nhiều ngày làm việc. Ông dự báo trong ba đến năm năm tới, stablecoin có nhiều khả năng phổ biến ở khâu thanh toán bù trừ giữa doanh nghiệp và hoạt động kiều hối, thay vì xuất hiện rộng rãi tại các quầy thanh toán siêu thị.

Nhận định này cũng tương đồng với phân tích của ông Thành về tiềm năng ứng dụng blockchain trong chuyển tiền quốc tế và tài trợ thương mại. Thay vì tìm cách thay thế những phương thức thanh toán nội địa vốn đã thuận tiện, công nghệ nên tập trung vào những khâu còn nhiều chi phí trung gian, thời gian xử lý và rủi ro đối soát.

Với thị trường Việt Nam, ông Thành cho rằng không nên đưa blockchain vào mọi hoạt động chỉ để chứng minh sự hiện đại. Riêng sáu tháng đầu năm 2026, Việt Nam ghi nhận hơn 15 tỷ giao dịch không dùng tiền mặt, cho thấy hạ tầng thanh toán số trong nước đã phát triển mạnh.

Vì vậy, blockchain chỉ thực sự cần thiết nếu giải quyết được những hạn chế mà hạ tầng hiện tại chưa xử lý hiệu quả. Đó có thể là giảm chi phí chuyển tiền quốc tế, rút ngắn thời gian đối soát, tăng khả năng truy xuất chứng từ hoặc tự động hóa những giao dịch phức tạp giữa nhiều tổ chức.

Theo ông Thành, tiêu chí đánh giá không nên là một dịch vụ có sử dụng blockchain hay không, mà là công nghệ đó có thực sự giảm chi phí, tiết kiệm thời gian, hạn chế rủi ro đối soát và quan trọng nhất là bảo vệ quyền lợi người dùng hay không.

Nhìn từ góc độ này, tương lai blockchain tại Việt Nam có thể không bắt đầu bằng những thay đổi dễ nhận thấy trên màn hình điện thoại. Người dân vẫn chuyển tiền bằng ứng dụng ngân hàng, doanh nghiệp vẫn thanh toán qua các kênh quen thuộc. Nhưng phía sau những thao tác tưởng như đơn giản ấy, một hạ tầng mới có thể giúp các giao dịch xuyên biên giới và hoạt động thanh toán giữa doanh nghiệp diễn ra nhanh hơn, minh bạch hơn và ít tốn kém hơn.

Đó cũng có thể là cách blockchain chứng minh giá trị thực tế: không phải khiến tất cả mọi người phải biết đến công nghệ, mà khiến họ được hưởng lợi từ công nghệ mà không cần bận tâm nó vận hành như thế nào.

Bùi Tú