Bộ luật Hình sự sửa đổi: Vì sao các ĐBQH đề nghị giữ án tử hình với tội phạm ma tuý?

Sáng 27/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội tiến hành thảo luận tại hội trường về dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật này. Trong phiên làm việc, tâm điểm thu hút sự chú ý đặc biệt của dư luận và các đại biểu Quốc hội chính là đề xuất thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, cụ thể là việc đề nghị bỏ án tử hình đối với Tội mua bán trái phép chất ma túy (chuyển mức hình phạt cao nhất sang tù chung thân).

Sửa đổi Bộ luật Hình sự, bước chuyển trong chính sách hình sự

Theo dự thảo luật đang được trình Quốc hội xem xét, Chính phủ đề xuất giảm số tội danh có quy định hình phạt tử hình từ 10 xuống còn 4 tội danh, bao gồm: Phản bội Tổ quốc, Giết người, Sản xuất trái phép chất ma túy và Khủng bố. Như vậy, Tội mua bán trái phép chất ma túy được đề xuất đưa ra khỏi danh mục các tội danh áp dụng mức án cao nhất này.

Phát biểu tiếp thu và giải trình trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Công an - Đại tướng Lương Tam Quang đã phân tích cụ thể các căn cứ thực tiễn và chính trị của đề xuất này. Bộ trưởng nhấn mạnh, việc tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình nhằm thể chế hóa chủ trương nhất quán của Đảng về cải cách tư pháp, giảm hình phạt tử hình và hạn chế áp dụng trên thực tế. Đây là lộ trình được thực hiện liên tục qua các kỳ sửa đổi luật: năm 1985 có 44 tội danh quy định tử hình, năm 1999 giảm còn 29 tội, năm 2009 còn 22 tội, năm 2015 còn 18 tội và đến năm 2025 còn 10 tội.

Đối với Tội mua bán trái phép chất ma túy, mặc dù thừa nhận đây là loại tội phạm đặc biệt nguy hiểm, Bộ trưởng Lương Tam Quang chỉ ra rằng qua thực tiễn đấu tranh, nhiều người phạm tội do nhận thức pháp luật hạn chế, bị lôi kéo, dụ dỗ, thậm chí bị lừa gạt, ép buộc. Những đối tượng này vẫn còn khả năng được cảm hóa, giáo dục và lập công chuộc tội. Việc áp dụng hình phạt nghiêm khắc nhất là tử hình đối với họ chưa thực sự phù hợp với thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm.

"Tạo cơ hội sống" để mở lối triệt phá tận gốc các đường dây tội phạm ma tuý

Bên cạnh yếu tố nhân đạo, Bộ trưởng Bộ Công an phân tích một thực tế nhức nhối trong công tác đánh án ma túy: khi các đối tượng nhận thức được hành vi của mình có thể phải đối mặt với án tử hình, họ thường chống đối đến cùng, sẵn sàng sử dụng vũ khí nóng tấn công nguy hiểm đối với lực lượng chức năng.

"Mục tiêu của chúng ta không chỉ là xử lý một đối tượng mà phải triệt phá cả đường dây, xử lý từ những đối tượng ở nơi xuất phát", Đại tướng Lương Tam Quang nhấn mạnh. Bộ trưởng cho biết các khung hình phạt ma túy hiện nay căn cứ vào định lượng. Trong quá trình điều tra, lực lượng chức năng phải xử lí toàn bộ đường dây tận gốc. Do đó, tạo cơ hội sống cho người phạm tội có thể góp phần hạn chế sự chống đối hung hãn, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho công tác khai thác, truy xét và triệt phá tận gốc các tổ chức tội phạm ma túy từ nơi xuất phát.

Đồng tình với đề xuất của cơ quan chủ trì soạn thảo, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm (Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội, Phó Giám đốc Công an tỉnh Lâm Đồng) nhận định, hình phạt nặng hơn không đồng nghĩa với việc tội phạm sẽ giảm. Dẫn chứng thực tiễn riêng trong năm 2025, lực lượng chức năng đã đấu tranh với gần 22.000 vụ, bắt giữ 44.000 đối tượng và thu giữ gần 300 kg heroin, đại biểu Liêm cho rằng dù luật quy định rất nghiêm khắc nhưng tội phạm ma túy vẫn diễn biến phức tạp, quy mô lớn, thủ đoạn ngày càng tinh vi.

Ông Liêm phân tích, đến nay chưa có căn cứ thuyết phục chứng minh hình phạt tử hình có tác dụng ngăn chặn tội phạm ma túy cao hơn tù chung thân. Với loại tội phạm siêu lợi nhuận, kẻ phạm tội thường tin rằng hành vi sẽ không bị phát hiện chứ không cân nhắc sự khác nhau giữa các mức hình phạt. Ngoài ra, việc bỏ tử hình ở tội Mua bán nhưng giữ ở tội Sản xuất thể hiện sự phân hóa rõ ràng về tính chất, mức độ nguy hiểm và mặt chủ quan của người phạm tội giữa hai tội danh. Đại biểu nhấn mạnh giải pháp căn cơ là nâng cao năng lực điều tra, bắt đúng kẻ chủ mưu và tước bỏ toàn bộ lợi ích kinh tế do phạm tội mà có.

Lo ngại nguy cơ thành "trung tâm ma túy" nếu nới lỏng hình phạt

Mặc dù cơ quan soạn thảo và một số đại biểu đã đưa ra nhiều lập luận, song thảo luận tại hội trường, không ít đại biểu Quốc hội bày tỏ sự băn khoăn, không đồng tình và kiên quyết đề nghị tiếp tục duy trì hình phạt tử hình đối với Tội mua bán trái phép chất ma túy.

Thẳng thắn nêu quan điểm, đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) đề nghị giữ nguyên mức án cao nhất này trong thời điểm hiện nay, đặc biệt là đối với những vụ án có số lượng ma túy rất lớn. Đại biểu Hòa phát biểu: "Thời điểm hiện nay, đặc biệt là những vụ có số lượng ma túy rất lớn, cần tiếp tục giữ hình phạt tử hình đối với tội Mua bán trái phép chất ma túy."

Để bảo đảm tính hợp lí và sự công bằng của pháp luật, đại biểu Phạm Văn Hòa phân tích rõ sự khác biệt giữa các nhóm chủ thể phạm tội: "Với người mua bán số lượng nhỏ, giúp sức, làm thuê thì có thể xử lí bằng hình phạt khác; còn đối tượng đầu nậu, chủ mưu cần tiếp tục chịu hình phạt nghiêm khắc này." Đại biểu Hòa cũng đề nghị nếu Quốc hội còn nhiều ý kiến khác nhau, Ủy ban Thường vụ Quốc hội nên tiến hành lấy phiếu ý kiến đại biểu Quốc hội về nội dung này.

Cùng chung quan điểm cần giữ tính nghiêm khắc của pháp luật, đại biểu Trần Thế Kính (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) khẳng định tội phạm ma túy trong giai đoạn hiện nay vẫn diễn biến hết sức phức tạp. Việc duy trì hình phạt cao nhất là tử hình có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc răn đe, phòng ngừa chung, đồng thời góp phần thực hiện mục tiêu xây dựng một xã hội không có ma túy.

Đặc biệt, đại biểu Nguyễn Thanh Sang (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh) đã đưa ra những phân tích sâu sắc về tác hại khốc liệt của ma túy đối với xã hội để bảo lưu quan điểm không bỏ án tử hình. Đại biểu Sang chỉ rõ, tình hình mua bán ma túy ở Việt Nam hiện có tính chất đặc biệt nghiêm trọng. Mặc dù ma túy thường được sản xuất từ nước ngoài và thẩm lậu vào Việt Nam, nhưng để ma túy tiếp cận được người nghiện thì bắt buộc phải thông qua hành vi mua bán. Đây chính là loại tội phạm đang từng ngày, từng giờ tàn phá hạnh phúc của biết bao gia đình và gây mất an ninh trật tự nghiêm trọng cho cộng đồng.

Đại biểu Nguyễn Thanh Sang nhấn mạnh: "Việc mua bán hàng trăm kilôgam ma túy, thậm chí hàng ngàn kilôgam ma túy mà vẫn không bị án tử hình, tôi cho rằng không có sức răn đe và phòng ngừa tội phạm ma túy." Đại biểu TP.HCM cảnh báo, nếu bỏ hình phạt tử hình đối với tội danh này, Việt Nam có nguy cơ biến thành địa bàn trung chuyển và tiêu thụ ma túy lý tưởng của các tổ chức tội phạm quốc tế.

Từ đó, đại biểu khẳng định: "Chưa nên bỏ hình phạt tử hình đối với tội Mua bán trái phép chất ma túy ở thời điểm hiện tại."

Giải pháp nâng khung định lượng và cột mốc quyết định sau năm 2030

Trước hai luồng quan điểm trái chiều – một bên muốn thu hẹp hình phạt tử hình theo xu hướng cải cách tư pháp, một bên muốn giữ án tử hình để bảo đảm sức răn đe nghiêm minh – các đại biểu Quốc hội cũng đã đưa ra những giải pháp kỹ thuật mang tính trung dung và lộ trình thực hiện cụ thể.

“

"Việc mua bán hàng trăm kilôgam ma túy, thậm chí hàng ngàn kilôgam ma túy mà vẫn không bị án tử hình, tôi cho rằng không có sức răn đe và phòng ngừa tội phạm ma túy... Chưa nên bỏ hình phạt tử hình đối với tội Mua bán trái phép chất ma túy ở thời điểm hiện tại."

Đại biểu Nguyễn Thanh Sang (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh)

Để vừa đáp ứng chủ trương hạn chế áp dụng hình phạt tử hình trên thực tế, vừa không làm giảm đi tính răn đe đối với những kẻ gieo rắc "cái chết trắng", đại biểu Nguyễn Thanh Sang và đại biểu Trần Thế Kính cùng đề xuất: thay vì bỏ hoàn toàn tử hình đối với tội Mua bán trái phép chất ma túy, cơ quan soạn thảo nên nghiên cứu nâng mức định lượng ma túy làm căn cứ chịu trách nhiệm hình sự ở khung hình phạt cao nhất.

Theo hướng tiếp cận này, điều luật sẽ được thiết kế chặt chẽ: hình phạt tử hình sẽ không áp dụng tràn lan mà chỉ tập trung khống chế, áp dụng đối với những đối tượng chủ mưu, cầm đầu, "đầu nậu" tổ chức mua bán ma túy với số lượng đặc biệt lớn. Cách làm này giúp duy trì được tính nghiêm khắc tối đa của pháp luật đối với những đối tượng nguy hiểm nhất, đồng thời thu hẹp đáng kể phạm vi áp dụng tử hình trên thực tế đối với những người làm thuê, giúp sức hoặc vi phạm ở mức độ thấp hơn.

Về mặt thời điểm và lộ trình, đại biểu Nguyễn Thanh Sang đề xuất việc xem xét bỏ hay tiếp tục duy trì hình phạt tử hình đối với Tội mua bán trái phép chất ma túy nên được cân nhắc sau năm 2030. Đây là mốc thời điểm tiến hành tổng kết việc thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 28/7/2026 về xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển. Khi đó, Quốc hội sẽ có thêm đầy đủ cơ sở thực tiễn, số liệu đánh giá toàn diện để đưa ra quyết định phù hợp nhất với tình hình an ninh trật tự của đất nước.

Khép lại phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang trân trọng ghi nhận và cảm ơn các ý kiến đóng góp thẳng thắn, trách nhiệm của các đại biểu Quốc hội. Đại tướng khẳng định, cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cùng các cơ quan hữu quan nghiêm túc nghiên cứu, tiếp thu, giải trình đầy đủ các quan điểm đa chiều về hình phạt tử hình đối với tội phạm ma túy, báo cáo Chính phủ để hoàn thiện dự thảo luật trước khi trình Quốc hội xem xét, bấm nút thông qua.

Nam Phong