Bộ luật Hình sự sửa đổi: Tháo gỡ vướng mắc cho đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp

Sáng 27/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội tiến hành thảo luận tại hội trường về dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật này. Phiên họp diễn ra sôi nổi với nhiều ý kiến đóng góp tâm huyết, tập trung vào việc hoàn thiện chính sách hình sự nhằm vừa bảo đảm tính nghiêm minh, vừa tháo gỡ vướng mắc cho hoạt động sản xuất kinh doanh, đổi mới sáng tạo và thúc đẩy hội nhập quốc tế.

Bộ luật Hình sự sửa đổi và cơ chế loại trừ rủi ro trong đổi mới sáng tạo

Phát biểu điều hành phiên họp, Phó chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định nhấn mạnh, dự án luật này có tính nền tảng, đóng vai trò trung tâm của hệ thống pháp luật Việt Nam. Văn bản chứa đựng các nguyên tắc cơ bản có giá trị chi phối, định hướng nhiều luật khác, thể hiện đúng tinh thần Kết luận số 09 của Bộ Chính trị. Phó chủ tịch Quốc hội đề nghị các vị đại biểu Quốc hội thảo luận thẳng thắn, đi trực tiếp vào các vấn đề quan trọng, nêu rõ quan điểm và đề xuất phương án chỉnh lý cụ thể.

Mở đầu thảo luận, một trong những nội dung thu hút sự quan tâm lớn của các đại biểu là Điều 26 quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, công nghệ hoặc thử nghiệm mô hình kinh doanh mới. Đại biểu Đào Chí Nghĩa (Đoàn ĐBQH TP. Cần Thơ) khẳng định việc có quy định rõ ràng để bảo vệ các hoạt động nghiên cứu đúng quy định là hết sức cần thiết. Tuy nhiên, các cụm từ như "đầy đủ biện pháp phòng ngừa" hay "không áp dụng đúng quy trình" cần được làm rõ để tránh nhiều cách hiểu khác nhau.

Đại biểu Nghĩa đề nghị phải phân biệt rõ rủi ro khách quan (dù đã tuân thủ đúng yêu cầu chuyên môn) với hành vi gây thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ hoặc thiếu trách nhiệm. Đại biểu kiến nghị bổ sung điều kiện xác định rủi ro khách quan tại khoản 1 Điều 26: ngoài việc đề án được phê duyệt, cần đánh giá xem người thực hiện đã áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa cần thiết hay chưa, và thiệt hại xảy ra có thể dự báo hoặc ngăn ngừa được hay không. Đồng thời, khoản 2 Điều 26 cần xác định đầy đủ lỗi chủ quan, nguyên nhân khách quan và quan hệ nhân quả, tránh việc mặc nhiên truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ vì vi phạm quy trình hoặc xảy ra thiệt hại.

Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội) đề nghị nghiên cứu mở rộng Điều 26 thành nguyên tắc chung về xử lý rủi ro khách quan trong hoạt động đổi mới sáng tạo và thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung.

Đại biểu Thủy cảnh báo thực tiễn xây dựng pháp luật hiện nay cho thấy mỗi luật, nghị quyết chuyên ngành lại tự thiết kế một cơ chế miễn trừ trách nhiệm riêng, nguy cơ tạo ra sự phân tán, thiếu đồng bộ. Việc xác lập nguyên tắc chung ở cấp Bộ luật Hình sự sẽ tạo cơ sở pháp lí vững chắc để bảo vệ người "dám nghĩ, dám làm" vì lợi ích chung, vừa bảo đảm trách nhiệm giải trình và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị thiệt hại.

Mở rộng trách nhiệm pháp nhân thương mại để chống lừa đảo núp bóng doanh nghiệp

Tiếp thu và giải trình tại phiên họp, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an cho biết, dự thảo luật đã mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại thêm 24 tội danh. Các tội danh này tập trung vào nhóm tội về mua bán người, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, kinh doanh thương mại dịch vụ, môi trường, thực phẩm, dữ liệu cá nhân, bảo hiểm và hóa đơn chứng từ.

Bộ trưởng Bộ Công an dẫn chứng thực tiễn thời gian qua cho thấy nhiều trường hợp lợi dụng tư cách pháp nhân, núp bóng doanh nghiệp để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật, như lừa đảo chiếm đoạt tài sản với số tiền lên tới hàng ngàn tỉ đồng. Trước đây, do chưa được điều chỉnh đầy đủ trong luật hình sự nên các vi phạm này chỉ dừng lại ở mức xử lí hành chính, chưa bảo đảm tính răn đe và yêu cầu khắc phục hậu quả.

Đại tướng Lương Tam Quang nhấn mạnh, việc mở rộng phạm vi xử lí pháp nhân thương mại là căn cứ trên tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, nhằm xử lý nghiêm hành vi núp bóng doanh nghiệp để phạm tội. Đồng thời, quy định này quán triệt sâu sắc tinh thần Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, bảo vệ các doanh nghiệp kinh doanh chân chính và tạo lập môi trường đầu tư an toàn, minh bạch, bình đẳng.

Góp ý về nội dung này, đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) đánh giá dự thảo đã đi rất đúng hướng khi cá thể hóa trách nhiệm và tháo gỡ vướng mắc tư pháp.

Tuy nhiên, đại biểu Linh đề nghị làm rõ quy định tại khoản 3 Điều 78 về "sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại" được xác định qua quyết định, hành vi của cá nhân hay bộ phận nào và dựa trên thẩm quyền gì. Đại biểu cũng lưu ý việc cá nhân thực hiện hành vi phạm tội đã chết không tự động loại trừ trách nhiệm hình sự của pháp nhân. Đồng thời, tại khoản 2 Điều 84, đại biểu đề nghị nhất quán nguyên tắc không thể lấy chức danh làm chứng cứ buộc tội mà phải dựa trên hành vi, lỗi và vai trò thực tế của người quyết định, chỉ đạo.

Bổ sung 11 tội danh mới đáp ứng yêu cầu an ninh phi truyền thống và hội nhập

Trong phần giải trình trước Quốc hội, Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, từ thực tiễn công tác đấu tranh, cơ quan soạn thảo nhận thấy xuất hiện nhiều hành vi mới nguy hiểm cho xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ cao, kinh tế và an ninh mạng mà thời điểm sửa đổi luật năm 2015 chưa xuất hiện.

Để khắc phục bất cập này, dự thảo đã bổ sung 11 tội danh mới nhằm tạo cơ sở pháp lý bảo vệ người dân, doanh nghiệp và Nhà nước. Điển hình là: Tội vi phạm quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; Tội vi phạm quy định về tài sản mã hóa; Tội tổ chức khai thác thủy sản trái phép (thể hiện nỗ lực gỡ "thẻ vàng" IUU); các tội phạm xâm phạm an ninh mạng (phù hợp Công ước Hà Nội); Tội phổ biến và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt (theo khuyến nghị FATF); Tội thành lập, tham gia nhóm tội phạm tổ chức xuyên quốc gia (nội luật hóa Công ước Liên hợp quốc). Dự thảo cũng rà soát quy định 35 tội danh phải chịu trách nhiệm hình sự ngay từ giai đoạn chuẩn bị phạm tội để phòng ngừa, ngăn chặn thiệt hại từ sớm.

Thảo luận về tội phạm không gian mạng, đại biểu Phan Thị Thùy Linh đánh giá cao cách tiếp cận cấu trúc lại tội phạm theo chuỗi hành vi. Với Tội lừa đảo qua mạng (Điều 157), đại biểu đề nghị rà soát xử lí ngay từ khâu chuẩn bị như mua gom tài khoản ngân hàng, mua sim rác, dựng web giả mạo. Tại Điều 276, đại biểu Linh đề xuất bổ sung quy định loại trừ trách nhiệm hình sự đối với các hoạt động nghiên cứu, đánh giá an toàn thông tin mạng hợp pháp được chủ hệ thống phân quyền, bảo vệ đội ngũ kỹ sư an ninh mạng khi thực hiện các đợt kiểm thử xâm nhập giả định.

Liên quan đến Tội vi phạm quy định về tài sản mã hóa (Điều 190), đại biểu Nguyễn Ngọc Việt (Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội) đề nghị phân định rạch ròi trách nhiệm hình sự với hành chính và dân sự. Đại biểu đề nghị làm rõ yếu tố lỗi và hành vi bị cấm tại điểm đ khoản 1 Điều 190, loại trừ các chủ thể trung gian hợp pháp tuân thủ cơ chế thí điểm để tránh việc doanh nghiệp phòng vệ bằng cách từ chối cả giao dịch hợp pháp. Về giám sát điện tử (Điều 415), đại biểu Việt kiến nghị nếu giữ Chương V thì phải đánh giá tác động toàn diện về quyền con người, kinh phí, hạ tầng dữ liệu và lộ trình thực thi.

Chính sách khoan hồng khi tự nguyện nhận tội

Một điểm sáng nổi bật khác trong dự thảo nhận được sự đồng thuận rất cao từ các đại biểu Quốc hội là quy định chính sách khoan hồng đối với người tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt tại Điều 57.

Phát biểu tại hội trường, đại biểu Lê Văn Đông (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh) và đại biểu Bùi Mạnh Cường (Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa) cùng đánh giá đây là một bước đột phá, mang đậm tính nhân văn của tư pháp hình sự hiện đại. Đại biểu Đông phân tích, chế định này có bản chất pháp lí riêng, không đồng nhất với các tình tiết giảm nhẹ thông thường. Việc tự nguyện nhận tội và chấp nhận hình phạt thể hiện sự ăn ăn hối cải, giúp rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, tiết kiệm nguồn lực tố tụng để tập trung cho các vụ án phức tạp.

Đại biểu Bùi Mạnh Cường nhấn mạnh, sự khoan hồng không có nghĩa là bỏ qua trách nhiệm, mà được đặt trên cơ sở người phạm tội tự giác nhận trách nhiệm và có hành động tích cực sửa chữa hậu quả. Đặc biệt, việc gắn mức khoan hồng cao hơn với trách nhiệm bồi thường thiệt hại sẽ tạo động lực mạnh mẽ để người phạm tội chủ động khắc phục hậu quả, giúp bị hại sớm thu hồi tài sản, hàn gắn các quan hệ xã hội bị xâm hại.

Tuy nhiên, các đại biểu lưu ý quy định này phải bảo đảm tính tự nguyện tuyệt đối, phù hợp với chứng cứ khách quan, và lời nhận tội không phải là chứng cứ duy nhất để kết tội. Đồng thời, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) đề nghị tại dự thảo Nghị quyết thi hành Bộ luật cần quy định chuyển tiếp rõ ràng về trách nhiệm của pháp nhân thương mại và nguyên tắc áp dụng đối với các hành vi kéo dài qua ngày 01/3/2027 để bảo đảm áp dụng thống nhất trên toàn quốc.

Phát biểu kết thúc phần giải trình, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang trân trọng ghi nhận 123 lượt ý kiến phát biểu tại tổ và các ý kiến thảo luận thẳng thắn tại hội trường. Đại tướng khẳng định cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội để tiếp thu, giải trình đầy đủ, hoàn thiện dự thảo luật trình Quốc hội xem xét, thông qua.

Nam Phong