Bộ Y tế đang họp báo về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi)

Chiều 27/10, Bộ Y tế tổ chức họp báo cung cấp thông tin về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) dưới sự chủ trì của Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà, dự thảo luật sửa đổi tập trung giải quyết các hạn chế sau 20 năm thi hành Luật năm 2006, đồng thời mở rộng nguồn hiến, nâng cao hiệu quả điều trị và đặc biệt đặt nguyên tắc bảo vệ quyền trẻ em lên hàng đầu.

Theo Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà, thời gian qua, dự thảo Luật thu hút sự quan tâm rộng rãi của xã hội với nhiều ý kiến trái chiều. Thay mặt Ban soạn thảo, Bộ Y tế trân trọng và tiếp thu các ý kiến đóng góp của cộng đồng.

Hành lang pháp lý mới sau hai thập kỷ thực thi

Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 đã tạo ra hành lang pháp lý quan trọng, thúc đẩy sự phát triển của ngành ghép tạng tại Việt Nam. Tính từ ca ghép tạng đầu tiên vào năm 1992 đến tháng 3/2026, cả nước đã thực hiện tổng cộng 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người, mang lại sự sống cho rất nhiều bệnh nhân, trong đó có trẻ em.

Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng trong gần 20 năm qua đã bộc lộ nhiều bất cập. Việc sửa đổi luật nhằm mục đích thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng về chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân; khắc phục các hạn chế hiện hành; hoàn thiện khung pháp lý đáp ứng nhu cầu điều trị ngày càng tăng.

Dự thảo luật xây dựng dựa trên nguyên tắc tự nguyện, nhân đạo, công bằng, minh bạch, không phân biệt đối xử; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính, chuyển đổi số; bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và tương thích với các điều ước quốc tế. Đối với đối tượng trẻ em, quan điểm xuyên suốt là bảo vệ quyền trẻ em là trên hết.

Mở rộng nguồn hiến và nâng cao cơ hội được ghép tạng

Dự thảo luật sửa đổi bổ sung nhiều quy định mới mang tính mở đường nhằm gia tăng nguồn hiến mô, tạng hợp pháp:

Cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký nguyện vọng hiến: Bổ sung quy định người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện. Cần lưu ý, việc đăng ký nguyện vọng không đồng nghĩa với việc đủ điều kiện hiến; điều kiện thực tế sẽ được quy định cụ thể tại thời điểm lấy mô, tạng.

Bổ sung trường hợp người chết tuần hoàn: Bên cạnh quy định chết não theo luật hiện hành, dự thảo cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể ở người chết tuần hoàn.

Tận dụng mô bị tổn thương: Cho phép hiến bộ phận cơ thể bị tổn thương hoặc bệnh lý (như đoạn chân, tay do tai nạn không thể nối lại) để lấy mô như gân, xương ghép cho bệnh nhân khác.

Quy định rõ về hiến mô tái sinh khi còn sống:

Cho phép hiến mô tái sinh (như tế bào gốc, máu, huyết tương...).

Cấm hiến các loại mô không tái sinh khi còn sống (như võng mạc, củng mạc, van tim...).

Người từ đủ 18 tuổi trở lên được hiến mô tái sinh.

Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được hiến mô tái sinh (trừ máu và các thành phần máu) cho thành viên gia đình khi không có người hiến khác phù hợp.

Người dưới 15 tuổi được hiến mô tái sinh (trừ máu và các thành phần máu) cho cha đẻ, mẹ đẻ, anh ruột, chị ruột, em ruột khi không có người hiến khác phù hợp.

Đảm bảo quyền sinh sản và nguyện vọng gia đình: Bổ sung quy định người vợ được nhận tinh trùng của người chồng đã chết; hoặc phôi của chính hai vợ chồng để sinh con. Cho phép lấy tinh trùng, noãn, mô tinh hoàn, mô buồng trứng của người dưới 18 tuổi để bảo tồn khả năng sinh sản. Bổ sung quy định cho phép lấy mô, tạng ở người sau khi chết chưa đăng ký hiến nhưng có nguyện vọng trước khi chết và được gia đình hoặc người đại diện đồng ý bằng văn bản.

Siết chặt kiểm soát, phòng chống thương mại hóa mô, bộ phận cơ thể

Để ngăn ngừa hành vi mua bán mô, tạng và bảo vệ người hiến, dự thảo luật đưa ra các cơ chế kiểm soát chặt chẽ:

Nâng độ tuổi hiến tạng cho người ngoài gia đình: Quy định người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải thành viên gia đình phải từ đủ 25 tuổi trở lên.

Thẩm định độc lập và minh bạch: Bổ sung quy định xác minh nhân thân, mối quan hệ giữa người hiến và người được ghép. Bảo đảm tính độc lập trong đánh giá điều kiện hiến và tư vấn, đặc biệt với người dưới 18 tuổi. Thành lập Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn độc lập với hoạt động điều trị và vận động hiến ghép.

Bắt buộc điều phối quốc gia: Quy định bắt buộc thực hiện điều phối qua Hệ thống điều phối quốc gia đối với bộ phận cơ thể người và mô không tái sinh.

Các hành vi bị nghiêm cấm: Nghiêm cấm lợi dụng quan hệ giám hộ, nuôi con nuôi để lấy mô, tạng; tạo phôi để lấy tế bào; lấy mô, tạng từ bào thai; và tổ chức đưa người Việt Nam ra nước ngoài hiến, ghép trái quy định.

Giải quyết nhu cầu điều trị cấp thiết cho trẻ em

Theo số liệu thống kê, nhu cầu ghép tạng ở trẻ em mỗi năm rất lớn: khoảng 55 ca ghép gan/năm, 60 ca ghép thận/năm, danh sách chờ ghép gan hiện tích lũy khoảng 200 ca. Trong khi đó, nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu từ Bệnh viện Nhi Trung ương ước tính mới chỉ đáp ứng được khoảng 30% do vướng mắc pháp lý hiện hành.

Khung pháp lý năm 2006 chỉ cho phép người từ đủ 18 tuổi trở lên đăng ký hiến, không cho phép lấy mô, tạng ở người dưới 18 tuổi sau khi chết hoặc hiến mô tái sinh. Trong khi đó, về mặt y khoa, việc lấy tạng người lớn ghép cho trẻ em gặp nhiều khó khăn do chênh lệch kích thước, mạch máu và giải phẫu.

Ghép tế bào gốc tạo máu (từ tủy xương, máu ngoại vi, máu dây rốn) đồng loài là phương pháp điều trị duy nhất có thể cứu sống nhiều bệnh nhi mắc bệnh máu ác tính (bệnh bạch cầu cấp, u lympho), bệnh lý huyết học lành tính (suy tủy xương, thalassemia) và rối loạn miễn dịch bẩm sinh.

Đối chiếu với các chuẩn mực quốc tế như Nguyên tắc của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu (Điều 20), việc cho phép hiến mô tái sinh ở người chưa thành niên để điều trị cho người thân khi không có người hiến tương hợp khác đã được áp dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Đức, Australia, Italia, Thái Lan, Malaysia...

Để vừa đáp ứng nhu cầu y khoa vừa bảo vệ tối đa cho trẻ em, dự thảo Luật quy định:

Cấm tuyệt đối việc lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống.

Chỉ được lấy mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi sau khi chết (khi đã được Hội đồng chuyên môn xác định chết brain/chết tuần hoàn, có đăng ký hoặc nguyện vọng trước khi chết và được cha mẹ/người giám hộ đồng ý).

Người dưới 18 tuổi khi còn sống chỉ được hiến mô tái sinh (tế bào gốc tạo máu) để điều trị cho người thân khi không có người hiến trưởng thành phù hợp:

Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi: Hiến cho thành viên gia đình.

Dưới 15 tuổi: Chỉ hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột.

Quyền phản đối của trẻ: Trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập. Sự phản đối hoặc không đồng ý của trẻ trong bất cứ tình huống, thời điểm nào đều được tôn trọng và ghi nhận.

Tiêu chuẩn xác định chết khắt khe: Việt Nam hiện là quốc gia đứng thứ 4 trên thế giới về mức độ quy định chặt chẽ trong xác định chết não, chết tuần hoàn. Một người chỉ được xác định tử vong khi tất cả thành viên chuyên môn của Hội đồng cùng kết luận.

Nâng cao hiệu quả quản lý và quyền lợi người hiến

Bên cạnh các quy định chuyên môn, dự thảo luật sửa đổi còn bổ sung các nội dung về quản lý mô, tế bào và sản phẩm từ mô, tế bào theo chuỗi nhằm đảm bảo truy xuất nguồn gốc, chất lượng và an toàn. Các quy định về ngân sách nhà nước bảo đảm, quyền lợi dành cho người đã hiến mô cũng như việc xây dựng hệ thống thông tin quản lý thuộc Cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế cũng được cụ thể hóa, hướng tới một hệ thống y tế công bằng, minh bạch và hiệu quả.

Hoàng Minh Trí - Nam Phong